KINDEREN OP MAAT?

AAN we over een paar jaar via genetische manipulatie onze kinderen op maat maken? Het beeld komt regelmatig terug: we kunnen nu via in vitro fertilisatie (IVF) al enigszins kiezen welke van een kleine serie bevruchte eicellen worden teruggezet in de baarmoeder, en die keuze kan mede gebaseerd worden op...

Het is nog maar een kleine stap, zo lijkt het, om niet alleen te screenen op ernstige ziektes, maar om babies op maat te maken. Want waarom zou de techniek stoppen bij het kiezen tussen pakweg tien natuurlijke eitjes/zaadjes, en waarom niet via genetische manipulatie het IQ wat opvoeren, of het gezellige karakter?

Er zijn mensen, ook onder mijn collega-onderzoekers, die voorspellen dat dit over vijfentwintig jaar inderdaad de praktijk zou zijn. Ik geloof er niets van. Een dergelijke voorspelling is een miskenning van alles wat we weten over genetica, over de rol van genen in complexe eigenschappen, en over de beschikbare technologieën.

Het lijdt geen twijfel dat er een belangrijke erfelijke component is voor allerlei complexe menselijke eigenschappen, zoals temperament, aanleg voor allerlei vaardigheden, lichamelijke eigenschappen, en ook (wat het ook precies is) IQ. De meeste van deze eigenschappen zijn het gevolg zijn van zeer complexe interacties tussen verscheidene genen.

Uit mijn eigen onderzoek aan de interacties tussen genen in een simpel diertje (een nematode), ik zal er niet in detail op in gaan, blijkt heel duidelijk dat die interacties heel snel heel complex worden, zozeer dat er soms geen peil op te trekken is. En dat is dan nog in een wormpje van 959 lichaamscellen, de mens is natuurlijk veel complexer.

Het is dan ook niet verbazingwekkend dat we precies nul genen kennen die bijvoorbeeld intelligentie beïnvloeden. De enige genen die zich gemakkelijk laten opsporen zijn genen waarin een mutatie leidt tot een dramatisch effect, en we kennen daardoor wat genen die gemuteerd zijn in geestelijke gehandicapten, maar dat zegt niets over de genen die de verschillen binnen de grote groep van gezonde mensen bepalen.

We kennen dus niet een intelligentiegen, en wat meer is: we hebben ook geen idee hoe we die genen zouden moeten opsporen. Juist omdat het om combinaties van vele genen gaat, waarbij de afzonderlijke genen geen duidelijk herkenbare bijdrage leveren, is het vrijwel onmogelijk hier een vinger achter te krijgen. Je moet natuurlijk nooit nooit zeggen, maar alles wijst erop dat we de genen die de intelligentieverschillen tussen mensen verklaren niet in de nabije toekomst in kaart zullen brengen. Ik ken overigens ook geen enkel onderzoeksprogramma in binnen- of buitenland dat dat tot doel heeft.

Vervolgens is er op dit moment geen techniek om gericht en precies genen te veranderen op de manier die nodig zou zijn voor dit soort geknutsel. Ook niet in proefdieren! Het gaat hier namelijk niet om het toevoegen van een gen; de verschillen in aanleg tussen op zich gezonde mensen zijn niet het gevolg van een defect gen, maar van zeer subtiele verschillen in de vorm van een gen (we spreken van puntmutaties).

Ik sluit niet uit dat de technologie er komt, maar ondanks twintig jaar onderzoek in deze richting kunnen we nu niet in een levende cel op precies een plaats een puntmutatie aanbrengen. Wie weet komt die technologie er binnenkort, maar je mag niet doen alsof dit een opgelost probleem is.

Verder is het dan nog heel belangrijk om op te merken dat een techniek alleen gebruikt zou kunnen worden voor genetische manipulatie van de mens wanneer die volledig veilig is. Hier ligt een essentieel verschil met bijvoorbeeld therapie bij kinderkanker: als een kind een dodelijke vorm van kanker heeft, dan kan het toelaatbaar zijn om een therapie toe te passen waarvan het niet zeker is of die niet op latere leeftijd bij effecten zal hebben, want anders gaat het kind sowieso dood.

Bij het knutselen aan genen ligt dat heel anders: het zou totaal onaanvaardbaar zijn om de voetbalgenen van je kind iets te willen opvoeren als je daarbij het risico neemt dat je het opzadelt met een neveneffect in de vorm van een ernstige ziekte.

Kortom: voordat we ons nu druk gaan maken om de ethische of juridische vragen die in het geding zijn bij wat heet 'kiembaan-gentherapie' moeten we eerst constateren dat er wetenschappelijk geen enkele reden is om te denken dat dit er aankomt.

Ik verwacht dat ook over vijfentwintig jaar meer dan 95 procent van de kinderen verwekt zal worden doordat pa en ma het bed in duiken, en dan maar hopen dat er iets moois van komt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden