Kinderen moeten het kwaad in zichzelf leren kennen

Floortje Zwigtman schreef een kinderboek over machtswellustige Middeleeuwse prinsen die hun vijanden martelen en levend spietsen. Recensent Marieke Henselmans zou het aan geen kind willen laten lezen....

'Ik zou wel es een echte oorlog mee willen maken.' Glunderend legt de zevende groeper zijn wens voor aan de rest van de klas, die in een kringgesprek over dromen hun hartenwensen met elkaar bespreken. De leerkracht, een goed bedoelende pabo-studente, is verbaasd. 'Maar waarom?' is haar logische vraag. Het antwoord komt met dezelfde logica: 'Dat is spannend. Je vecht tegen slechteriken. Je moet slim zijn. En ik zou best een zwaard willen hebben. Kicken!'

Geweld is in het West-Europa van meer dan een halve eeuw na de Tweede Wereldoorlog tot vermaak geworden. De amusementsindustrie, van film tot videospelletje, draait op de aantrekkelijke opwinding van geweld. In het door wetten en regels bewaakte avondland hebben jongeren blijkbaar behoefte aan een portie gevaar. Geweld wordt aantrekkelijk vanwege het avontuur dat het biedt én vanwege het feit dat het als aantrekkelijk wordt gepresenteerd. Geweld in hedendaagse films geeft de opwinding van een ritje in de nieuwe Goliath-achtbaan: het lijkt gevaarlijk, maar het loopt altijd goed af. De doden die vallen, gaan keurig liggen, zonder bloed of doodsstrijd. De kogels raken alleen de slechteriken en het geweld van de overwinnende partij wordt gerechtvaardigd door de Goede Zaak. De eenvoudige boodschap: geweld is leuk en geoorloofd, mits je maar aan de goede kant staat.

Dit soort geweld is inmiddels zo ingeburgerd dat, ondanks de protesten van bezorgde ouders en wetenschappers, de amusementsindustrie forse winsten met dit soort vermaak blijft maken.

Als geweld echter op een realistische manier wordt gepresenteerd, wordt het een andere zaak. Marieke Henselmans besprak mijn boek Wolfsroedel (Cicero, 2 augustus). Zij sprak in de recensie haar bezorgdheid uit over het effect dat het geweld in dit boek op kinderen zou kunnen hebben. Het is niet mijn gewoonte op recensies te reageren en ik wil zeker niet de beledigde auteur uithangen, maar toch wil ik een reactie geven.

Wolfsroedel is een poging om geweld op een andere manier onder de aandacht van jongeren te brengen. Ook in dit boek begint het geweld als vermaak, als een spel, maar al snel loopt het zo uit de hand dat de hoofdpersonen niet meer om de realistische, schrijnende en afgrijselijke kanten van geweld heen kunnen. De doden sterven niet zonder een gruwelijke doodsstrijd, de kogels raken ook de helden, de 'goede' partij blijkt even vuile handen te hebben als de 'slechte'. Dit is de realiteit die ik jongeren wil voorhouden.

Ondanks al onze wetten, regels en goede bedoelingen, kunnen we niet voorkomen dat jongeren te maken krijgen met geweld, als dader of als slachtoffer. Lichamelijke en geestelijke mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik, ze lijken niet bij de kinderwereld te horen, maar kunnen deze wereld wel binnendringen. Of we dit nu willen weten of niet. We kunnen kinderen niet beschermen tegen elk gevaar. Wat we wel kunnen doen is ze toerusten om met dit gevaar om te gaan.

In zijn boek over geweld Het hart van de duisternis - Psychologie van de wreedheid schrijft Jan de Laender: 'Volwassen worden, is boven alles leren de anderen te begrijpen. En de hoogste vorm van menselijkheid bestaat erin degenen te begrijpen die kwaad hebben gedaan en vervolgens het kwaad in zichzelf te erkennen.'

Willen we jongeren om leren gaan met een wereld waarin ze onherroepelijk met geweld geconfronteerd zullen worden, dan moeten we hen inzicht geven in de oorzaken van geweld. Daarbij moeten we feiten die we liefst zouden negeren niet uit de weg gaan.

Zo wordt geweld vaak bestempeld als 'zinloos', alsof alleen hersenloze gekken gewelddaden begaan. Geweld is nooit zinloos: het is een belangrijk middel om iets voor elkaar te krijgen. Dit gegeven wordt in Wolfsroedel erkend. Geweld is aantrekkelijk: het biedt de mogelijkheid je zin te krijgen en vaak bevredigt het ook een diepe behoefte in jezelf: een 'wellustig' machtsstreven. Het 'voelt goed' om een ander je wil op te kunnen leggen.

Het is nutteloos en zelfs gevaarlijk deze realiteit te negeren, omdat we jongeren willen beschermen tegen de 'boze buitenwereld'. Die wereld dringt toch het jeugdland binnen, via radio, tv, vrienden, internet. Wie nu Wolfsroedel uit handen van zijn veertienjarige dochter wil houden, zal moeilijk kunnen voorkomen dat ze over een jaar een boek van Herman Brusselmans op haar literatuurlijst zet.

In mijn werk voor Echelon, een stichting die lesmateriaal voor levensbeschouwing ontwikkelt, kwam ik in aanraking met de lessenserie 'David, held en schurk', waarbij het verhaal van de bijbelse koning David gebruikt wordt als middel om (seksueel) machtsmisbruik bespreekbaar te maken in de bovenbouw van het basisonderwijs. In de verantwoording van dit project staat het volgende: 'Als we niet onze eigen angsten en vooroordelen onder ogen willen zien en overwinnen, bestaat het gevaar dat wat we met dit project beogen, namelijk openheid ten aanzien van onderwerpen die voor kinderen erg belastend en pijnlijk kunnen zijn, teniet wordt gedaan.'

Als wij, vanwege onze eigen huiver, zaken als geweld, mishandeling en incest openhartig te bespreken, jongeren niet voorbereiden op een wereld waarin ze weerbaar zullen moeten zijn, doen we hen tekort. Jongeren kunnen veel aan. Vaak meer dan wij, in onze rol van oppassende opvoeders, willen toegeven. Wat wij bij hen zullen moeten stimuleren is het vermogen tot zelfreflectie, het kritisch kunnen bekijken van de eigen daden en het, zo nodig, 'erkennen van het kwaad in zichzelf'.

Ik heb jongeren serieus willen nemen door hen een blik te gunnen op de mechanismen die geweld veroorzaken en laten ontsporen. Ik heb hen willen laten zien dat geweld van alle tijden is, dat de valkuilen van het verleden de valkuilen van vandaag zijn, die we door historisch inzicht misschien kunnen vermijden (vandaar de constructie van het verhaal: een raamvertelling). Ik wil hen een aanzet geven tot inzicht, een inzicht dat ze, afhankelijk van hun mogelijkheden, zelfstandig of in dialoog met een opvoeder kunnen ontwikkelen. Ik heb een boek willen schrijven waar volwassenen en jongeren met elkaar over willen praten. Dit stuk is een aanzet tot een verdere uitwisseling van gedachten. Who's afraid of Wolfsroedel?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden