Nieuws Wetenschap

Kinderen lopen klein risico op hersentumor door CT-scans

CT-scans, onmisbaar voor het opsporen van ziektes, zijn bij kinderen niet zonder risico. Kinderen die door scans worden blootgesteld aan straling op hun hoofd lopen op termijn een iets grotere kans op een hersentumor. In Nederland, waar bij kinderen jaarlijks zo’n tienduizend hoofdscans worden gemaakt, komt dat neer op één extra hersentumor per jaar.

Een meisje krijgt een CT-scan. Foto Getty Images/Cultura RF

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

Dat verhoogde risico blijkt uit onderzoek onder ruim 168 duizend Nederlandse kinderen die tussen 1979 en 2012 een of meer CT-scans kregen en die gemiddeld tien jaar werden gevolgd. De studie is onderdeel van een Europees onderzoek onder een miljoen kinderen, dat duidelijk moet maken of de röntgenstraling uit CT-scans een risico oplevert. Nu CT-scans almaar populairder worden, doemen vragen op over de effecten ervan. 

Een CT-scan maakt röntgenfoto’s vanuit een groot aantal hoeken en geeft een hoeveelheid straling van honderd tot soms duizend keer die van een röntgenfoto, benadrukt onderzoeksleider Michael Hauptmann, statisticus en epidemioloog bij het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis. In 2015 werden in Nederland 1,5 miljoen CT-scans gemaakt, zo blijkt uit cijfers van het RIVM, vier keer zoveel als begin jaren negentig.

Japanse atoombom

Informatie over het verband tussen straling en kanker was tot nu toe vooral afkomstig uit onderzoek naar de Japanse overlevenden van de atoombom. Maar een groot deel van die groep heeft een veel hogere stralingsdosis te verduren gekregen dan de dosis van een paar CT-scans. De vraag was of kankerrisico’s die in Japan werden gevonden, zomaar konden worden omgerekend.

Daarom besloten wetenschappers uit acht Europese landen een grootschalig onderzoek op te zetten en patiënten na een CT-scan langdurig te volgen. Het Nederlandse deel verschijnt vandaag als eerste, in het Journal of the National Cancer Institute. De onderzoekers kozen voor kinderen, vertelt Hauptmann, omdat die het gevoeligst zijn voor straling, waardoor een mogelijk kankerrisico beter is vast te stellen. Als hun dna door de radioactiviteit wordt beschadigd, krijgen ze eerder kanker omdat ze nog in de groei zijn en hun cellen sneller delen. 

Leefstijlfactoren als roken en alcohol, die ook een risico op kanker met zich meebrengen, hebben bij kinderen nog geen sporen achtergelaten, wat het onderzoek iets vereenvoudigt. ‘We hadden deze studie onmogelijk bij volwassenen kunnen doen, het was ondoenlijk geweest om al die verstorende factoren weg te filteren’, aldus Hauptmann. Hij denkt dat de onderzoeksresultaten niet meteen voor volwassenen gelden: bij hen zal het risico kleiner zijn omdat ze minder stralingsgevoelig zijn. ‘Aan de andere kant hebben zij in hun leven meer CT-scans gekregen.’

Hersentumor

De Nederlandse onderzoekers hadden de beschikking over de data van 80 procent van alle CT-scans die in ruim dertig jaar bij kinderen zijn gemaakt en wisten per patiënt precies welk deel van het lichaam de straling had opgevangen. Die gegevens werden gekoppeld aan de persoonsgegevens uit de Nederlandse Kankerregistratie. Zo kon worden achterhaald welke kinderen daarna kanker hadden gekregen. Omdat kanker bij kinderen met vijfhonderd gevallen per jaar zeldzaam is, keken ze naar de twee meest voorkomende typen: leukemie en hersentumoren. 

De onderzoekers stelden het effect vast van een oplopende dosis straling door kinderen te vergelijken die een uiteenlopende hoeveelheid CT-scans hadden gekregen. Bij leukemie konden ze geen verband met de stralingsdosis vaststellen. De stralingsdosis op het beenmerg, waar leukemie ontstaat, is erg laag, en daardoor was een mogelijk verhoogd risico in de studie niet te meten. Bij hersentumoren is dat verband er wel: hoe meer CT-scans kinderen van hun hoofd hadden gekregen, hoe hoger het kankerrisico.

Dat extra risico is klein, benadrukt onderzoeksleider Hauptmann: jaarlijks krijgen 120 kinderen een hersentumor en daar komt er omgerekend één bij. Maar toch: ‘Nederlandse artsen zijn terughoudend met CT-scans, dus dat we een zeker risico vinden, is opmerkelijk. In andere landen, waar veel meer scans worden gemaakt, kan dat risico oplopen. En als jij als ouder met je kind in de wachtkamer zit, vraag je je misschien toch af: ben ik die ene?’

Hoofdpijn

De onderzoekers waren zich bewust van het risico op vertekening van de resultaten, vertelt Hauptmann. De onderzochte kinderen kregen een CT-scan omdat ze mogelijk ziek waren: stel dat een kind een paar keer in de scanner is gegaan wegens hevige hoofdpijn en een paar jaar later is een hersentumor vastgesteld, hoe weten de onderzoekers dan dat de scan de oorzaak van de kanker is en dat niet, op het moment van de scan, al een tumor aan het groeien was? Daarom besloten ze om kankergevallen pas twee tot vijf jaar na de eerste scan te gaan registreren.

Nanko de Graaf, radioloog in het Erasmus MC en niet betrokken bij de studie, spreekt van ‘een goed en compleet onderzoek’. Die ene extra hersentumor per jaar is er een te veel, benadrukt hij, maar toch betwijfelt hij of het stralingsrisico helemaal kan worden uitgebannen. ‘CT-scans kunnen levensreddend zijn. Scans van het hoofd worden vaak gemaakt als sprake is van een verdenking van ernstig hoofdletsel. Maak je die scan niet, dan loop je kans een bloeding te missen. En dat kan ernstige gevolgen hebben.’ 

De Graaf, voorzitter van de sectie kinderradiologie van de Nederlandse Vereniging voor Radiologie, zegt dat radiologen een vast protocol volgen, per patiënt het nut van een CT-scan beoordelen en de stralingsdosis dan zo laag mogelijk proberen te houden. Soms zijn er alternatieven mogelijk: een echo of een MRI. Nadeel van een MRI is volgens De Graaf dat hele jonge kinderen daarvoor onder narcose moeten worden gebracht, omdat ze niet stilliggen. En narcose geeft ook weer risico’s. ‘Deze studie onderstreept het nut van onze aanpak en leert ons dat we kritisch moeten blijven kijken naar de stralingsdosis.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.