Kind verplicht naar de opvang

De sollicitatieplicht voor bijstandsouders met kinderen ouder dan vijf jaar werkt niet. Toch wil het kabinet ook alleenstaande ouders met jongere kinderen gaan verplichten een passende baan of opleiding te accepteren....

'Als een moeder bij haar kind wil zijn en de overheid maakt dat onmogelijk, vind ik dat heel erg', zegt Ellis Bus. Ze zorgt alleen voor haar dochter van bijna twee. 'Toen ik zwanger was, wilde ik na de bevalling weer aan het werk gaan. Maar toen mijn kind er eenmaal was, niet meer. Ik wil nu zelf voor haar zorgen. Voor een crèche vind ik haar te jong.'

Vrouwen zoals Bus, met een kind onder de vijf, krijgen binnenkort de plicht een passende opleiding of baan te accepteren. De Tweede Kamer staat althans positief tegenover het plan hiervoor dat minister Vermeend van Sociale Zaken en Werkgelegenheid vorig najaar indiende.

Hij vreest dat deze vrouwen anders, door gebrek aan werkervaring, niet meer uit de bijstand komen als de kinderen ouder zijn. Vermeend moet het plan nog nader uitwerken. Het moet gaan om maatwerk. Een voorwaarde is bovendien dat de kinderopvang goed geregeld moet zijn.

Gemeenten gaan al aan de slag met bijstandsouders met kinderen onder de vijf jaar. Zo biedt Utrecht een trajectplan en organiseert Den Haag cursussen 'oriëntatie op straks' voor deze groep. Het gaat voornamelijk om vrouwen. Van de ruim honderdduizend alleenstaande ouders in de bijstand is 95 tot 97 procent vrouw.

'Mijn contactpersoon zet me gelukkig niet onder druk. Maar ik spreek soms anderen bij wie dat wel zo is', constateert Bus, die in Den Haag woont. Ze had een deeltijdbaan in de gehandicaptenzorg. 'Ik was dus al gewend aan weinig geld. Naar mijn kind wil ik niet de boodschap uitdragen dat geld belangrijk is, maar zorg en aandacht. Ik stoor me aan het beeld dat bijstandsmoeders het erg moeilijk hebben en hoe dan ook zo snel mogelijk de bijstand uit moeten.'

Als haar dochter straks naar de basisschool gaat, wil ze een hbo-opleiding doen, bijvoorbeeld een lerarenopleiding. 'Het onderwijs is aantrekkelijk, want dan kan ik de vakanties afstemmen op die van mijn dochter. Maar ik geloof dat je alleen op mbo-niveau een opleiding mag volgen.'

Slecht betaalde banen

Scholing op het niveau van hoger beroeps- of wetenschappelijk onderwijs mag niet, bevestigt Nammy Brinksma van het Landelijk Steunpunt vrouwen in de Bijstand. 'Terwijl bijstandsvrouwen daarmee hun positie echt zouden kunnen verbeteren. Veel vrouwen worden nu financieel niets wijzer van buitenshuis werken. Ze komen veelal terecht in laag betaalde banen, de voormalige Melkertbanen, en gaan er vaak zelfs op achteruit, want ze verliezen kwijtschelding van gemeentelijke belastingen en huursubsidie.'

Het steunpunt vindt dat een plicht niet werkt. 'Het is wel goed vrouwen te stimuleren, maar dan moeten eerst de belemmeringen worden weggenomen die ze verhinderen betaald werk te doen. Zo is de kinderopvang in Nederland naar verhouding slecht.'

Dat is een van de redenen dat de sollicitatieplicht voor bijstandsouders met kinderen ouder dan vijf jaar geen succes is. Die wet, van kracht sinds januari 1996, wordt in de praktijk niet uitgevoerd, weet Trudie Knijn, onderzoekster aan de Universiteit Utrecht. Samen met Frits van Wel publiceerde ze onlangs twee onderzoeken onder bijstandsouders, beleidsmakers en bijstandsconsulenten.

De wet is volgens hen vanuit het oogpunt van rechtszekerheid en rechtsgelijkheid een ramp. In christelijke gemeenten krijgen vrouwen heel gemakkelijk ontheffing. Andere gemeenten passen de wet juist rigide toe.

Er zijn ook vrouwen met kinderen onder de vijf die al door de sociale dienst benaderd worden met aanbiedingen voor werk en opleidingen, weet Suzanne Koopman, moeder van drie kinderen, van wie de jongste negen jaar. Zij is actief in het Regenboogcollectief, een Zutphense groep van negen bijstandsvrouwen en vrouwen van een EVA-groep (Economie, Vrouwen, Armoede).

'Als je werk wilt zoeken en je wordt daarbij geholpen, prima. Maar als je dat niet wilt, moet je het recht hebben zelf voor je kinderen te zorgen en niet gedwongen worden ze aan kinderopvang uit te besteden', vindt Koopman. 'Het beeld bestaat dat bijstandsvrouwen teren op de zak van de samenleving. Maar als we gaan werken, kost het drie keer zoveel aan trajectbegeleiders, gesubsidieerde banen en kinderopvang.'

Rechtzaak

Koopman spande begin dit jaar een rechtszaak aan tegen de haar opgelegde sollicitatieplicht. Ze ziet zichzelf de zorg voor haar kinderen niet combineren met werk buiten de deur. 'Bij een supergestresste moeders is niemand gebaat. Het is al een ontzettende klus om je gezin in je eentje draaiende te houden. Mijn kinderen nemen na school vriendjes mee naar huis. Dan wordt het een stuk viezer dan wanneer je kind de hele dag in de opvang zit.'

De rechter oordeelde dat Koopman door medische redenen ontheffing krijgt van de sollicitatieplicht. 'Maar ik moet nu wel in een traject. Daarin wordt in kaart gebracht wat je wilt en kunt. Het is funest voor je motivatie als je iets door de strot geduwd krijgt.'

Koopman is niet de enige die ontheffing kreeg. Van vrouwen met kinderen boven de vijf is 60 procent helemaal of gedeeltelijk vrijgesteld van de arbeidsplicht. Knijn: 'Driekwart van deze moeders heeft niet meer opleiding dan mavo. Bij de slecht betaalde banen die zij kunnen krijgen, geldt dat ze fulltime moeten werken om uit de bijstand te komen. En dat willen ze niet vanwege hun kinderen. Ambtenaren van de sociale diensten hebben daarvoor over het algemeen begrip.'

Sinds de invoering van de sollicitatieplicht voor bijstandsouders met kinderen boven de vijf jaar werd 11 procent van de moeders financieel zelfstandig, minder dan voor invoering van de wet. 'Het regeringsbeleid is te hard', concludeert Knijn. 'De overheid moet eerst investeren in scholing en naschoolse opvang. Verder zouden bijstandsmoeders met drie dagen buitenshuis werken boven het bijstandsniveau moeten uitkomen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden