Kind van de rekening

De 19-jarige Sebastian Mentink doodde zichzelf in de Koepelgevangenis in Arnhem. Zijn moeder vindt dat haar getraumatiseerde zoon niet thuishoorde in een detentiecentrum voor volwassenen.

Sebastian is in een cel in Colombia geboren en 19 jaar later in een Nederlandse gevangenis gestorven. In de vroege ochtend van 23 september 2013, rond half 7, vinden twee cipiers van de Koepelgevangenis in Arnhem hem levenloos in zijn cel. De fragiele jongen met zijn gemillimeterde haar heeft zichzelf opgehangen, concludeert een arts na autopsie.


Zijn dood is voor de familie van Sebastian Mentink en de hulpverleners die hem jaren intensief begeleidden een schok, maar geen raadsel. Zij kennen zijn grootste angsten: alleen zijn en afgewezen worden. Zij kennen zijn grootste kwelgeest: een permanente onrust in zijn hoofd. Zij kennen zijn grootste onvermogen: slapen.


Sebastians hersenactiviteit was hoger dan gemiddeld, constateerde neuropsycholoog Else Dahmen in 2011. 'In zijn brein zag ik een grote onrust en overdreven alertheid. Dat zie je vaak bij geadopteerden. Ze zijn permanent op hun hoede voor gevaar. Dat komt door hun trauma heel jong verlaten te zijn door hun moeder en door de emotionele en neurologische schade als gevolg van slechte leefomstandigheden in hun prille jeugd. Een gevangenis is bij uitstek een plek waar hun waakzaamheid extra wordt geprikkeld en de stress hoog oploopt.'


In het nieuwe adolescentenstrafrecht dat deze week wordt ingevoerd, is het mogelijk 18- tot 23-jarigen als Sebastian volgens het jeugdstrafrecht te vervolgen. Dan kunnen ze al tijdens de voorlopige hechtenis in een jeugdgevangenis komen of huisarrest krijgen om te voorkomen dat ze tussen volwassen criminelen terechtkomen en hun ontwikkeling stilstaat of achteruitgaat.


Of Sebastian onder de nieuwe wet als adolescent zou zijn behandeld? Of het dan beter met hem zou zijn afgelopen? Het is uiteraard niet met zekerheid te zeggen, maar het is wel iets wat met de wet wordt beoogd, voor jongens en meisjes zoals hij.


De gemoedstoestand van de 19-jarige in gevangenschap spreekt uit de handgeschreven brief aan zijn adoptie-moeder - 'Hey Wilma' - , die op 23 september in zijn cel wordt aangetroffen. Het is een A4 vol vragen:


'(...) Waarom is het leven zo'n harde leerschool voor mij? Waarom moeten bij alles wat goed gaat of meezit er wel drie dingen tegenzitten? Waarom voel ik mij op zo'n goeie dag toch nog slecht? Waarom voel ik me zelfs tussen vrienden en vriendinnen nog zo eenzaam? Oké, stel het antwoord is mijn adoptie en mijn achtergrond. Wat kan ik daaraan doen? Hoe word ik dan gelukkig? En hoe lang gaat dat dan duren?'


Hij besluit met: 'Niemand weet hoe ik vaak mezelf 's nachts in slaap huil en hoop nooit meer wakker te worden. Sorry voor deze brief, maar waarom is het leven zo hard voor mij? Groetjes.'


Mishandeling

Op 15 augustus arresteert de politie van Zutphen Sebastian thuis bij zijn moeder. Hij wordt verdacht van betrokkenheid bij de mishandeling van een leeftijdgenoot door zijn beste vriend. Sebastian is dan al een paar weken op de vlucht voor de politie. Alleen overdag komt hij thuis. Hij is overtuigd van zijn onschuld, maar bang niet geloofd te worden. Zijn strafblad is immers lang en de politie heeft hem vaak in het vizier als er iets loos is.


Tijdens het politieverhoor verklaart hij: 'Op het moment dat het gebeurde, zat ik nog in de auto. Ik ben alleen uit de auto gestapt om te zeggen dat hij (zijn beste vriend S., red.) moest stoppen. (...) Ik heb X niet geslagen.' Een getuige verklaart dat ze niet had kunnen zien wat hij deed 'omdat ik tegen de achterkant van Sebastian aan keek'.


Sebastian wordt in voorlopige hechtenis genomen. Hij heeft vaker in de bak gezeten, maar dan in een strafinrichting voor jongeren, waar overdag in een groep wordt geleefd met verplichte scholing, sport en therapie. Nu, voor het eerst in volwassenendetentie, brengt hij het grootste deel van de dag alleen door in zijn cel. Zijn moeder: 'Ineens stond hij er helemaal alleen voor. Voor de wet was Sebastian met zijn 19 jaar volwassen, maar emotioneel was hij dat beslist niet.'


In de weken voorafgaand aan zijn zelfgekozen dood dringen Sebastians moeder Wilma Mentink, zijn advocaat en drie hulpverleners die hem al twee jaar intensief begeleiden, bij de rechtbank in Zutphen en de reclassering aan op psychologische hulp en opheffing van zijn voorlopige hechtenis van 90 dagen. Afzondering zonder hulp kan schadelijk zijn voor hem, is hun boodschap.


Clementie vinden ze op zijn plaats omdat hij al anderhalf jaar 'vrijwillig en gemotiveerd' meewerkt aan een gezamenlijk programma van hulpverleners met als doel een andere weg in te slaan na jaren van vernielingen, berovingen en inbraken. Op het moment dat hij in augustus wordt aangehouden, is hij anderhalf jaar 'justitievrij'.


De advocaat schrijft de rechtbank: 'De huidige omgeving waar Sebastian verblijft, werkt contraproductief.' Wilma Mentink schrijft: 'Dat Sebastian in een huis van bewaring is terechtgekomen, vind ik zorgwekkend en ik maak mij ernstige zorgen om zijn geestelijk welzijn. Hij is nog volop in ontwikkeling en toont de wil op de ingeslagen weg door te gaan.'


Zijn moeder vertelt dat hij een begin had gemaakt met inzicht krijgen in zijn verleden en in zijn gedrag. Als kind van een drugsverslaafde moeder, geboren in de gevangenis, had hij een slechte start gehad en hij heeft, zoals veel geadopteerden, een hechtingsprobleem. Rond zijn 18de komt het besef dat hij zelf zijn leven een andere wending kan geven. 'En toen zat hij daar waarvan hij anderhalf jaar eerder had gezegd er 'nooit, nooit' meer te willen zijn.'


De inspanningen om hem uit de volwassenengevangenis te krijgen of op zijn minst psychologische hulp te geven, lopen op niets uit. De rechtbank volgt het advies op van de reclassering Sebastian vast te houden tot hij half oktober voor de rechter moet verschijnen. De reclassering komt tot haar oordeel op basis van zijn lange strafblad en wietverslaving. De kans op recidive acht zij hoog.


Klacht

Wilma Mentink heeft een klacht ingediend bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg tegen de reclassering, wegens nalatigheid. Zij vindt dat de visie van Sebastians hulpverleners, zijn inspanningen zijn verleden achter zich te laten, plus het uitgebreide persoonlijkheidsonderzoek van een GZ-psychologe op last van justitie had moeten worden meegewogen. Sebastian kampte volgens de psychologe met een 'ernstige gehechtheidsproblematiek die de basis vormt voor het huidige delictgedrag: de onrust, de impul- siviteit, het nergens bijhoren'.


Tactus reclassering wil 'om privacyredenen' niet ingaan op de kritiek, maar zegt op basis van 'voldoende informatie' tot haar advies te zijn gekomen.


Sebastians moeder is de eerste om te erkennen dat haar zoon bij de politie te boek stond als een veelpleger. 'Hij heeft de politie veel werk bezorgd. Het is niet netjes wat hij heeft gedaan. Dat zag hij zelf ook in en hij vond het terecht als hij werd bestraft.'


De ontsporing begint op zijn 12de, nadat Sebastian in groep 8 van de basisschool is gestuurd omdat hij een klasgenoot een klap heeft gegeven. Zijn een jaar oudere broer Santi zit dan net op de middelbare school, waar hij voor het eerst in zijn leven wordt uitgescholden voor 'zwarte'. Andere lichtgetinte jongens schieten hem te hulp en zo komt hij in een nieuw vriendencircuit terecht waarin loyaliteit en (steeds meer uit de hand lopende) baldadigheid op straat hand in hand gaan. De broers zijn onafscheidelijk en zo sluit Sebastian zich ook aan bij deze vriendengroep. In jeugdinternaten leert hij blowen en 'verhardt' hij volgens zijn broer.


'We waren altijd op zoek naar vrienden, feesten en rumoer om geen stilte te voelen, niet alleen te zijn', zegt Santi. 'Een avondje rustig thuis op de bank een film kijken, konden wij niet. Toen we klein waren, zochten we elkaar 's nachts vaak op omdat we niet konden slapen en kletsten we eindeloos. In een gevangeniscel gebeurt waar je niet tegen kan: aan jezelf overgeleverd zijn. Daar valt je masker af, het masker dat je helpt overleven.'


Colombia

Sebastian slaagt erin zijn verleden als 'straatschoffie' de rug toe te keren, vertelt zijn moeder. Hij heeft zeven maanden verkering met Mila, wil met haar gaan samenwonen. In april 2013 vertrekt hij in zijn eentje voor drie maanden naar Colombia om het geboorteland dat hij als 2-jarige aan de hand van zijn adoptieouders had verlaten, te leren kennen. Hij werkt er als vrijwilliger met straatkinderen. Na terugkeer zal hij zich oriënteren op een opleiding. Nog een paar maanden en dan loopt het voorwaardelijke deel van zijn laatste straf af, voor zijn ernstigste vergrijp: een aantal woninginbraken in 2011.


Het zijn die inbraken die tot zijn inkeer leiden. In Het Dagelijks Bestaan, een kleinschalige opvang in Zutphen, krijgt hij inzicht in zijn gedrag en beseft hij wat hij stadgenoten die hij heeft bedreigd en bestolen, heeft aangedaan. Hij schrijft er kort voor zijn dood in de gevangenis over:


'Ik wist het zeker: ik moest en zal veranderen ik wilde dit niet meer, nooit meer ik voelde me zo slecht dat ik ben begonnen met het aanbieden van mijn excuses aan jongeren in de stad die ik ooit had benadeeld en tot mijn verbazing accepteerden ze dat (...) Aan het eind van het jaar was ik een compleet ander mens geworden (...) Ik was heel zeker dat ik het wel uit mijn hoofd moest laten om nog één keer zoiets doms te doen.'


In Colombia ontdekt Sebastian tot zijn eigen verbazing dat hij zonder zijn vaste vrienden kan en makkelijk nieuwe contacten weet te maken. En dat het toch niet zo gek is geweest om in Nederland op te groeien. De armoede en het harde bestaan van dakloze, verslaafde kinderen in de straten van Colombia schokken hem. Zijn moeder: 'Sebastian zei altijd: ik weet niet of adoptie nou top is of een flop. Als hij eind juni 2013 terugkomt uit Colombia zegt hij: het is top.'


Terwijl Sebastian tot inkeer komt, gaat de politie hem na die inbraken juist zien als een serieuze crimineel en laat ze hem geen moment met rust, zegt Wilma Mentink. 'De politieauto's reden af en aan door onze straat. Hij kon zich niet buiten vertonen of de politie stond er. Als hij ergens plaste, kreeg hij een boete van 90 euro. Kreeg hij verkering, dan bezocht een agent de ouders van het meisje; of ze wel wisten met wie hun dochter omging. Hij kreeg geen moment rust. Dat vind ik nog het allerergste: zijn laatste jaar leefde Sebastian als een opgejaagd dier. Maar hij was een zoekend kind.'


Politie, justitie, reclassering en Sebastians advocaat willen 'om privacyredenen' geen informatie verschaffen, maar hebben het artikel ingezien om op feitelijkheden te checken. De politie van Zutphen zegt 'mee te leven met de nabestaanden van Sebastian'. 'De aanpak van veelplegers heeft al jaren landelijke prioriteit bij de overheid. Het contact tussen de politie en zogenoemde veelplegers is frequent. Dat helpt vaak om hen op andere gedachten te brengen en om de overlast die zij veroorzaken terug te dringen.'


JEUGDPSYCHIATER


Risico's werden vergroot

Adolescenten van 18 tot 23 jaar kunnen volgens het nieuwe adolescentenstrafrecht, dat 1 april wordt ingevoerd, als minderjarige worden berecht als hun mentale ontwikkeling of situatie daar om vraagt. Zij komen dan in een jeugdgevangenis, met een verplicht dagprogramma van scholing en begeleiding, dat in volwassenendetentie ontbreekt. De forensische jeugdpsychiater Theo Doreleijers (65) denkt dat een goede toepassing van het nieuwe adolescentenstrafrecht kan voorkomen dat een jongvolwassene als Sebastian in een detentiecentrum voor volwassenen wordt geplaatst. 'Deze jongen moet extreem kwetsbaar zijn geweest. Sebastian zal geen zelfmoord hebben gepleegd ómdat hij in een volwassenendetentiecentrum zat. Maar dit verblijf zal de risico's op suïcide die hij al bij zich droeg, hebben vergroot'. aldus Doreleijers.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden