Kind uit de reageerbuis

De ivf-behandeling is uitgegroeid tot een verworven recht. Als bevruchting in de moederschoot niet lukt, is er altijd nog de reageerbuis....

Soms is een kinderwens te bizar voor woorden. Jaarlijks krijgt gynaecoloog prof. dr. Bart Fauser, hoofd voorplantingsgeneeskunde in het Rotterdamse AZR-Dijkzigt, duizend aanvragen voor een vruchtbaarheidsbehandeling en daar zitten extreme verzoeken bij. 'Je kunt het zo gek niet bedenken of het wordt je gevraagd', zegt hij.

Drugsverslaafden, psychisch gestoorden, verstandelijk gehandicapten, HIV-patiënten, mensen met een ernstige aangeboren afwijking in de familie, met een gewelddadige relatie, ze willen, nee, ze eisen een kind.

Hij kreeg ooit een vrouw op het spreekuur die zwanger wilde worden van haar minnaar zonder dat haar echtgenoot het te weten kwam. Een moeder die voor alle kinderen die ze uit eerdere relaties had uit de ouderlijke macht was gezet, wilde een kind van haar nieuwe vriend. Er was zelfs eens een jonge vrouw die informeerde of ze ook met een draagmoeder kon langskomen omdat een zwangerschap voor haar 'sociaal invaliderend' zou zijn.

Fauser, tevens hoogleraar voortplantingsendocrinologie aan de Erasmus Universiteit, constateert de laatste jaren een toename van het aantal excessieve verzoeken. Wensouders heten allang geen patiënten meer, maar cliënten en die claimen het 'recht op voortplanting'. In het Rotterdamse ziekenhuis wordt 10 procent van alle verzoeken in een team besproken. Tientallen keren per jaar volgt een afwijzing.

De gynaecoloog moet leren 'nee' te zeggen. Dat is de boodschap die Fauser zijn collega's voorhoudt sinds zijn benoeming tot hoogleraar, vijf jaar geleden. De fertiliteitsarts is verantwoordelijk voor het onstaan van nieuw leven, zegt hij, en dus moet het belang van het kind zwaar wegen. Er is hem vaak 'medisch paternalisme' verweten. 'Ik heb me weleens eenzaam gevoeld binnen mijn beroepsgroep', zegt hij.

Maar langzamerhand vindt zijn visie gehoor. 'Mensen willen tegenwoordig niet alleen een kind, maar ook een perfect kind', zegt dr. Henk ten Have, als hoogleraar medische ethiek verbonden aan het UMC St. Radboud. Ook in het Nijmeegse ziekenhuis neemt het aantal extreme ivf-verzoeken toe. De afgelopen decennia is te sterk de nadruk gelegd op de autonomie van de patiënt, vindt Ten Have. 'Het wordt tijd dat artsen op de rem gaan staan.'

Sinds in 1983 in het Dijkzigt de eerste Nederlandse reageerbuisbaby werd geboren, komen steeds meer echtparen met een onvervulde kinderwens bij de gynaecoloog terecht. Vorig jaar werden bijna veertienduizend ivf-behandelingen uitgevoerd. Vier jaar geleden waren dat er drieduizend minder.

Terwijl het aantal vruchtbaarheidsstoornissen niet toeneemt, zegt dr. Egbert te Velde, hoogleraar vruchtbaarheidsleer aan de Universiteit Utrecht. 'We behandelen dus meer en eerder; daar ben ik erg op tegen.' Als de arts een soort wensgeneeskunde gaat uitvoeren, zegt hij, wordt over het belang van het kind niet meer nagedacht. Maar ook de patiënt dient te worden beschermd, meent Te Velde. 'Er zijn vrouwen die niet accepteren dat ze geen kind kunnen krijgen. Die na zes, zeven ivf-pogingen nog willen doorgaan. Het is moeilijk hun duidelijk te maken dat ze beter kunnen stoppen.'

De NVOG, de beroepsgroep van gynaecologen, buigt zich daarom over nieuwe richtlijnen voor ivf. Een uniform beleid moet voorkomen dat patiënten na een afwijzing gaan shoppen bij andere ivf-klinieken. Momenteel ligt alleen de maximumleeftijd van veertig jaar vast. Maar de ene kliniek behandelt wel alleenstaande vrouwen en de andere niet. De weduwe die ivf wilde met het ingevroren sperma van haar overleden man zonder dat die toestemming had gegeven, kreeg bij Fauser nul op het rekest, maar kon elders wel terecht. 'Als patiënten afhankelijk zijn van de mening van de arts, halen we de willekeur naar binnen', aldus Fauser.

De problemen uit de spreekkamer van de gynaecoloog vinden bij minister Borst van Volksgezondheid nauwelijks gehoor, constateert hij wrang. 'Zij wil dat wij het belang van het kind marginaal toetsen. Hoe dat moet, heeft ze er niet bij gezegd. Als ik een alleenstaande vrouw krijg, moet ik dan vragen of oma meekomt, om te verifiëren of die kan oppassen? Als een stel huwelijksproblemen heeft, gaat de ivf dan niet door?'

Waar blijft het geld voor langetermijnonderzoek naar ivf-kinderen, vraagt hij zich af. Waarom wordt niet gekeken naar de almaar uitdijende indicatiestelling voor ivf? De groep vrouwen met afgesloten of verwijderde eileiders, voor wie de behandeling ooit was bedoeld, maakt nog slechts 15 procent uit van de totale patiëntenpopulatie. Het effect van ivf bij allerlei andere vruchtbaarheidsproblemen is nooit onderzocht, aldus Fauser.

Ernstige zorgen maakt hij zich over de vlucht naar het buitenland. 'Mesa' en 'tese', behandelingen waarbij een eicel wordt bevrucht met chirurgisch verkregen zaad uit de zaad- of de bijbal, zijn in Nederland niet toegestaan omdat de gevolgen van het gebruik van onrijp zaad onduidelijk zijn. Wensouders kunnen echter, tegen forse betaling, terecht in België, Duitsland en de Verenigde Staten.

Fauser: 'Patiënten gaan massaal de grens over en niemand registreert ze. Daardoor kunnen we niet eens onderzoek doen naar die mesa- en tese-kinderen. Dat vind ik schandalig. The sky is the limit, er kan steeds meer, maar er bekruipt mij langzamerhand een gevoel van angst. Opereren aan het begin van leven, daarmee kunnen rampzalige dingen worden veroorzaakt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.