Killing fields in het dierenrijk van Mongolië

Hotsend trekt de jeep zijn spoor door de steppe. Mensen zijn er nauwelijks, dieren des te meer. Schapen en geiten, paarden, koeien en kamelen, alles zoekt naar gras....

Van onze correspondent Jan van der Putten

Bij het naderen van de Gobi-woestijn maakt het leven steeds meer plaats voor de dood. Kadavers en karkassen liggen her en der verspreid in alle staten van ontbinding en ontleding. Soms zijn de beesten midden op het pad neergezegen, zodat de jeep een stukje om moet rijden. Killing fields in het dierenrijk.

Een gier is bezig een koe leeg te halen, een hond snuffelt in een open paardenlijf. Hier en daar liggen krengen op een hoop in een knekelveld. Sommige dieren zijn nog maar net dood. Ze zijn gestroopt, want hun huid was geld waard. Tegen dit danteske decor voeren twee kraanvogels een rituele paringsdans uit.

Dit is het dus, de zud. Na de massamoorden in de stalinistische tijd is de zud het ergste dat Mongolië sinds vele jaren is overkomen. Het is een natuurramp die door de combinatie van een kurkdroge zomer en een barre winter miljoenen dieren fataal wordt. De vorige zomer groeide te weinig gras om een behoorlijke hooivoorraad te vormen voor de winter. De kou viel vroeg in en ging gepaard met veel sneeuw, waardoor grazen onmogelijk werd.

Volgens het Mongolische Rode Kruis was het aantal dode dieren vorige week opgelopen tot ruim twee miljoen. Daarbij zal het niet blijven. Veel beesten zijn zo verzwakt dat ze de lente en het geboorteseizoen niet zullen overleven. Pas volgende maand is er weer voldoende gras. Het aantal dode dieren zal dan waarschijnlijk de vijf miljoen zijn gepasseerd, eenzesde van de veestapel.

Van de 21 aimags (provincies) zijn er dertien getroffen door de zud, met 80 procent van de gevallen in zes aimags. Door de dood van het vee hebben ook de herders geen leven meer. Hun dieren zijn immers letterlijk alles voor hen: bron van eten, drinken, inkomen en trots. Alles van hun beesten benutten ze, tot de uitwerpselen toe, die in gedroogde vorm als brandstof worden gebruikt.

Bijna een half miljoen van Mongoliës 800 duizend nomaden zijn het slachtoffer van de zud. Het meest te lijden hebben de herders van de aimag Dundgovi (Midden-Gobi), een immens gebied ten zuiden van de hoofdstad Ulaan Baatar. 'Vroeger hadden we tachtig paarden', zegt de zeventigjarige Chuluunbat, 'en nu nog maar vijf. We hadden dertig koeien, nu tien. En van de honderdvijftig geiten en schapen zijn er nog maar tachtig over.'

Met zijn vrouw Natsag woont Chuluunbat aan de voet van een kale bergkam in een eenzame ger. Naast deze ronde herderstent staat een schutting die het overgebleven vee 's nachts moet beschermen tegen de koude wind. Vlak bij de tent ligt een hoop stinkende krengen. De zeven kinderen zijn het huis uit. Een tienjarige kleinzoon is van school gehaald om te helpen in deze barre tijd.

'We proberen te houden wat we nog hebben', zegt Chuluunbat berustend, terwijl zijn vrouw een pasgeboren kalfje dat zijn moeder heeft verloren, liefdevol een wodkafles met melk geeft. Daarna neemt ze een geit onderhanden om de kasjmierwol uit te kammen. 'Dertig jaar geleden heb ik zo'n ramp ook meegemaakt, maar toen waren de dieren niet van mij, want toen hadden we het socialisme. We kregen meer hulp van de regering omdat het staatsdieren waren. Nu zijn het privédieren.'

In 1990 werd Mongolië, dat zeventig jaar een Sovjetsatelliet was geweest, een democratie. Een chaotisch privatiseringsproces begon. Was Chuluunbat er destijds beter aan toe dan nu? 'Vroeger was het goed, want de regering zorgde voor ons. Maar daarna was het ook goed, want ik was blij dat ik eigen dieren had en dat het goed met ze ging. Maar toen kwam plotseling de zud. Zo plotseling, dat we geen maatregelen konden nemen.'

In Ulaan Baatar geeft de secretaris-generaal van het Mongolische Rode Kruis, Rabdan Samdandobji, toe dat de verandering van politiek systeem het effect van de ramp heeft verergerd. 'Vanaf de late herfst was het al duidelijk dat de situatie ernstig zou worden. Voor de regering had dat een teken moeten zijn om in actie te komen. Na zeventig jaar socialisme verwachtten de herdersfamilies ingrijpen van de overheid, maar dat bleef uit. Het is een van Mongoliës overgangsproblemen.'

Veel arbeiders hebben door de privatisering hun baan verloren, zegt de Rode-Kruischef. Vaak zijn ze weer herder geworden, net als hun voorouders, maar zonder veel verstand te hebben van het vak. Onder het communisme was de veestapel kleiner. De herders waren georganiseerd in collectieven, die van staatsexperts hun instructies kregen over waar en wanneer ze hun vee moesten laten grazen. Toen de vrije markt ook steppe en woestijn veroverde, was het met de planning gedaan.

Waarschijnlijk heeft Mongolië te veel vee, maar met dat verhaal kun je bij een herder niet aankomen. Een Mongolisch schaap heeft gemiddeld drie hectare Gobi-land nodig om aan zijn trekken te komen. Maar andere dieren eisen ook hun portie op. Het gevolg is overbegrazing en verdere verwoestijning van de woestijn.

In Erdenedalai, een district in Midden-Gobi zo groot als twee Nederlandse provincies, heeft een schaap maar 1,3 hectare tot zijn beschikking. Districtsgouverneur Sumyadorj maakt de trieste balans op: 'Eind vorig jaar stonden hier 301 duizend dieren geregistreerd. Daarvan zijn er nu 110 duizend dood. Normaal worden in de lente 130 duizend dieren geboren. Het zijn er dit jaar maar twintigduizend, en daarvan zijn er elfduizend doodgegaan. En nu is ook nog mond- en klauwzeer uitgebroken.'

De gevolgen van de zud worden ook merkbaar in de stad. De voedsel- en grondstofprijzen stijgen, waardoor er voor het armste deel van de bevolking een voedselprobleem ontstaat. Het Rode Kruis heeft tot april 2001 een noodprogramma opgesteld.

Herder Chuluunbat heeft geen noodprogramma: 'De toekomst? Ik heb geen idee. Ik kan alleen maar voor dieren zorgen. Ik ga hier niet weg.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden