Kijken naar vervetting

Plaats: Humane biologie, Maastricht..

'Schrikbarend', noemt Ellen Blaak de toename van het aantal dikke kinderen in Nederland en trouwens ook in de rest van de wereld. 'De toename van het aantal mensen met overgewicht is zorgwekkend', vindt de 38-jarige voedingskundige, die aan de Universiteit Maastricht betrokken is bij tal van onderzoeken. 'Het leidt ongetwijfeld tot meer gevallen van suikerziekte en hart-en vaatziekten. We moeten ons echt veel bewuster worden van het belang van een gezond dieet en voldoende lichaamsbeweging.'

Al heel lang is Blaak geïnteresseerd in overgewicht en vetzucht (obesitas). Hoe komt het dat sommige mensen niet in staat zijn vetzuren te verbranden waardoor die zich bijvoorbeeld in spiercellen en vetcellen gaan ophopen, is de vraag die haar al tijdens haar promotie-onderzoek bezighield. 'Het is een belangrijk onderwerp, en ik wil graag goed wetenschappelijk onderzoek doen.'

Zonder twijfel speelt te vette voeding een grote rol bij het ontstaan van overgewicht, op de voet gevolgd door een tekort aan lichaamsbeweging van de tv- en pc-generaties die een spelletje achter de computer prefereren boven spel op straat. 'En vermoedelijk spelen ook erfelijke factoren een rol', vertelt Blaak in haar kleine werkkamer op de Maastrichtse campus. 'Er zijn intussen een aantal kandidaat-genen gelokaliseerd die mogelijk bijdragen aan het onvermogen om vetzuren te verbranden.'

Er wordt op dit gebied veel onderzoek verricht bij proefdieren. 'Te weinig kijken onderzoekers naar de relevantie voor de humane situatie, terwijl het daar juist om draait.' Die lacune wil Blaak vullen, zo ontdekte ze tijdens haar promotie. 'Mijn hart ligt bij humaan wetenschappelijk onderzoek, op het grensvlak tussen de biologie en de geneeskunde. Werken met proefpersonen, samenwerken met artsen in het ziekenhuis.'

In het bijzonder onderwerpt Blaak geregeld mensen aan invasief onderzoek, waarbij ze met katheters een kijkje neemt in het lichaam om te zien waar al die onverbrande vetzuren blijven. 'Via katheters nemen we bloedmonsters van slagaders die naar een weefsel toelopen en van aders die daar vandaan komen. Deze monsters analyseren we op soort en hoeveelheid vetzuren. Wat we ook doen, is met zogeheten microdialyse, met superkleine membraantjes stofwisselingsproducten uit weefsels wegvangen en analyseren.'

Ook probeert Blaak met isotopen-tracers de vetzuren in beeld te brengen. 'We bieden bijvoorbeeld vetzuren aan die niet uit koolstof-12 maar uit koolstof-13 bestaan. Die isotopen fungeren als markers in het lichaam.' Nieuw is de magnetische resonantie-techniek, waarbij door een magnetisch veld vetzuurophopingen in het lichaam zichtbaar worden.

Blaak bestudeert ook het verband tussen overgewicht en suikerziekte. 'Te zware mensen hebben ook een vergrote kans op ouderdomssuikerziekte, type2-diabetes.' De ophoping van vetten in weefsels verstoort in toenemende mate bij jongeren de insuline-huishouding, waardoor de afgifte en opname van glucose ontregeld raken.

In het lab is Blaak, ondanks haar passie voor de invasieve technieken, steeds minder te vinden, al gaat ze zeker in het begin van een nieuw onderzoek op cruciale momenten kijken of er goed wordt geprikt en secuur wordt gemeten. Zoals bij zoveel succesvolle jonge wetenschappers gaat steeds meer van haar tijd op aan vergaderen, corresponderen, managen en niet te vergeten onderwijs geven.

Blaaks leerstoelgroep kent op dat laatste punt tamelijk rigide richtlijnen. 'Je moet als universitair hoofddocent 50 procent van je tijd aan onderwijs besteden.' Niet dat ze het niet leuk vindt. Sterker nog: onderwijs kan haar blikveld verbreden en biedt de mogelijkheid om met interessante potentiële stagiaires in contact te komen. 'Maar een meer flexibele indeling, op basis van voorkeur en kwaliteiten, zou beter zijn', vindt Blaak. 'Als een andere UHD juist 70 procent van zijn tijd aan onderwijs wil besteden, dan zou ik 70 procent onderzoek kunnen doen.'

En daardoor bijvoorbeeld meer tijd stoppen in het lifestyle-onderzoek bij 150 oudere inwoners van Maastricht. Dit najaar promoveert haar eerste aio op dit zogheten SLIM-onderzoek. 'Het leidt tot heel interessante conclusies', aldus Blaak. 'Een verandering in voedingspatroon en beweging volgens normale, algemeen geldende richtlijnen, leidt tot een verbetering van de bloed-glucosespiegel, wat kan resulteren in 50 procent vermindering van het vóórkomen van suikerziekte.' Samen met medewerkers en collega's stelt Blaak een leefstijlprogramma op dat is toegespitst op een gezond voedingspatroon en het verhogen van lichamelijke activiteit, zoals aerobics en krachttraining, voor ouderen en mensen van middelbare leeftijd. 'De zorg zou daar alerter op moeten zijn.'

Tot nog toe verloopt haar carrière voorspoedig. Financiering van onderzoek is geen groot probleem, want door de aandacht voor overgewicht en suikerziekte kan ze voldoende geld krijgen. Ambities blijven er genoeg.

Eventueel hoogleraarschap wil ze best hoogleraar worden, maar dat moet niet ten koste van alles gaan. 'Er zijn veel te weinig vrouwelijke hoogleraren, en dat is zeker een drijfveer om door te gaan. Maar ik vind het belangrijk om achteraf niet het gevoel te hebben dat het leven voorbij is gegaan zonder dat ik tijd heb gehad om te genieten.' Bijvoorbeeld van haar twee kleine kinderen.

Op kinderevenementen van haar koters ziet ze trouwens zelf hoe er mateloos wordt gesnoept en geschranst. 'Hebben ze zich de hele middag ongans gesnoept, gaan ze als afsluiting ook nog naar de frituur. Op school grijp ik wel eens in, en stel ik daar vragen over. Aan de andere kant wil ik ook niet altijd de expert uithangen. Natuurlijk wordt er op de feestjes van mijn kinderen ook gesnoept. Snoep hoort er gewoon bij op een feestje. Ik probeer ze echter ook te laten zien hoe lekker een mandarijntje kan zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden