Beschouwing

Kijken naar Niets

In alle afwezigheid aanwezig zijn. Dat bereikte Wim T. Schippers met zijn kunstwerk Whipper Snapper. Nu te zien in het DWDD Popup Museum.

Whipper Snapper van Wim T. Schippers. Beeld Wim T. Schippers

In 1994 roofden drie inbrekers Edward Munchs De schreeuw uit het Museum voor Schone Kunsten in Oslo. Bijna twee jaar lang was De schreeuw spoorloos. In die tijd steeg het aantal bezoekers aan het Noorse museum explosief. Honderdduizenden mensen vergaapten zich aan de lege plek op de museumwand.

In 1911 brak het Louvre in Parijs een bezoekersrecord. In dat jaar werd de Mona Lisa van Da Vinci gestolen. Drommen mensen verzamelden zich bij de plek waar tevoren Da Vinci's kleine portret had gehangen. Naar verluidt waren velen nooit eerder in het Louvre geweest. Drie weken na de diefstal bezocht Franz Kafka met zijn vriend Max Brod het Louvre. Brod noteerde in zijn dagboek het wonderlijke effect van de diefstal van de Mona Lisa. Het feitelijke portret was verdwenen, maar het beeld van de Mona Lisa was, aldus Brod, 'ineens alomtegenwoordig in heel het museum'.

Het kan niet uitsluitend de sensatie van kunstdiefstal zijn die in Oslo en Parijs de massa op de been bracht. Er gaat een hypnotiserende werking uit van een kunstwerk dat in een museum nadrukkelijk aanwezig lijkt, juist doordat het er níét meer is.

Zocht het massaal toegestroomde publiek in Oslo en Parijs naar iets dat voorgoed verdwenen leek te zijn? Vormde de 'afdruk' van de beide werken, in de vorm van een kleurverschil op de museumwanden waar De schreeuw en de Mona Lisa hadden gehangen, een grotere attractie dan de werken zélf?

De vraag is: wat overstijgt de betekenis van de Mona Lisa? Antwoord: de betekenis van géén Mona Lisa. Men ging in Oslo en Parijs naar een kunstwerk kijken, in de woorden van psycholoog Darian Leader, 'niet omdat het er was, maar omdat het er niet was'.

De Schreeuw Beeld -

Darian Leader vergelijkt de verdwijning van een kunstwerk met de verdwijning (lees: overlijden) van een geliefde. Volgens Leader laat de eertijdse toestroom van mensen in de musea in Oslo en Parijs zich vergelijken met een kerkhof waar een beroemdheid ligt begraven. Daar is het idool in alle afwezigheid alomtegenwoordig - zoals volgens Brod de gestolen Mona Lisa ineens overal in het Louvre leek te zijn.

In de rouw vanwege het overlijden van hun idool gaan duizenden mensen op bedevaart naar een kerkhof. Ze denken dan zo dicht mogelijk bij het 'gat' te zijn dat het overleden idool heeft achtergelaten. Het graf van het idool is volgens Leader te vergelijken met de lege plek aan de museumwand, waar ooit een alom geliefd kunstwerk hing. In essentie gaf het publiek dat naar de lege plekken in de musea in Oslo en Parijs trok, uiting aan zijn rouw.

Leader geeft toe dat rouw niet de hele verklaring verklaart voor massale fascinatie voor het verdwenen kunstwerk. Het gezegde luidt: iets is beter dan niets. Maar in de kunst is niets vaak 'beter', mooier of in elk geval spectaculairder dan niets. Verschijnkunst legt het af tegen verdwijnkunst.

De schreeuw en de Mona Lisa hadden nog anderen -kunstdieven - nodig om in alle afwezigheid in het bewustzijn van het publiek juist sterker aanwezig te zijn. Sommige kunstenaars maken verdwijnkunst zonder assistentie van kunstroof. Deze kunstenaars willen de magie van aanwezige afwezigheid graag in eigen hand houden. Ze creëren een gat in de werkelijkheid en geven vorm aan een zeer concreet Niets. Deze kunstenaars toveren niet iets weg; ze toveren iets níét tevoorschijn. Je kunt beter zeggen dat ze het Niets tevoorschijn halen.

Yves Klein stelde in 1958 in een galerie in Parijs zijn werk Le vide (de leegte) tentoon. Le vide is de overtreffende trap van het verdwenen kunstwerk: het in zichzelf verdwijnende kunstwerk. Klein schilderde de binnen- en buitenkant van de galerie geheel blauw - en verder was in die galerie niets te zien, niets dan een lege ruimte. Bij de ingang van de galerie stond tijdens de opening een aantal soldaten van de Franse presidentiële garde op wacht, ingehuurd door de kunstenaar. De soldaten bewaakten niets. Dat mocht immers niet gestolen worden. De bewaking gaf Le vide extra cachet. De opening trok drieduizend belangstellenden. En na de opening trok de tentoonstelling nog eens duizenden bezoekers. Yves Klein toonde het Niets, opdat de bezoekers 'alles' naar eigen goeddunken konden beleven. Le vide was belevingskunst en verdwijnkunst ineen.

In 2010 presenteerde performance-kunstenaar Marina Abramovic in een retrospectief van haar werk in het MoMA in New York een echo van Kleins La vide. Zij voerde in het MoMA de perfomance genaamd The Artist is Present uit. Gedurende ruim drie maanden zat Abramovic in totaal precies 736 uur onbeweeglijk en zonder een woord te zeggen op een stoel in een zaal van het MoMA. Om beurten konden bezoekers tegenover haar plaatsnemen. Sommigen hielden dat lang vol, anderen juist niet. Het is moeilijk om stil te zitten en niets te zeggen tegenover iemand die stilzit en niets zegt. Anderen beleefden juist een mystiek te noemen ervaring: je kunt alles beleven en alles voelen tegenover iemand die stilzit en niets zegt.

Marina Abramovic keek hooguit degene tegenover haar aan. En daar bleef het bij. Maar kéék Abramovic wel echt naar de ander die tegenover haar had plaatsgenomen? The Artist is Present - maar dat was ze niet echt. De kunstenaar was misschien pro forma zicht- en voelbaar aanwezig. Maar eerst en vooral schitterde ze door aanwezige afwezigheid.

Ook tijdens deze performance werkte het Niets op velen als een magneet. Per dag maakte Abramovic oogcontact met meer dan 1.500 mensen. Elke confrontatie van een eenling met de kunstenaar werd bijgewoond door talloze bezoekers. Meer dan 800 duizend mensen bezochten in die drie maanden het MoMA en waren getuige hoe Abramovic probeerde de vleeswording van het Niets te tonen - en te zíjn.

Sinds een week is de magie van het Niets onder handbereik, in het DWDD Popup Museum, tijdelijk gehuisvest in het Allard Pierson Museum in Amsterdam. In de zaal met werken die zijn uitgekozen door gastcurator Jan Mulder, is er een kleine popup van het Niets. Thema van het DWDD Popup Museum is: verborgen meesterwerken. Jan Mulder diepte uit het depot van het Groninger Museum een verborgen kunstwerk op dat niets laat zien terwijl we ernaar kijken. Het kunstwerk heet Whipper Snapper en is van Wim T. Schippers.

Schippers schonk Whipper Snapper ooit aan het Groninger Museum. Het geschenk belandde in een kist en verdween in het depot. Het kwam er vervolgens nooit meer uit - totdat museumpersoneel onlangs op verzoek van Mulder de kist opende. Er kwam een non-descript apparaat uit tevoorschijn dat was bedekt door een groot zwart laken. Zodra het apparaat wordt aangezet, beweegt het zwarte laken.

Het zwarte laken is het kunstwerk. Niets meer, niets minder. Whipper Snapper doet denken aan het befaamde schilderij Het zwarte vierkant (1914) van Kasimir Malevitsj. Met het werk had hij religieuze bedoelingen. Hij omschreef het vierkant ooit als 'het gelaat van God'. Aan zulke spirituele grootspraak heeft Schippers geen boodschap. Zijn Whipper Snapper wil niet een maximum, maar een minimum aan betekenis hebben. Je moet je er vooral niets bij voorstellen. Dat is niet zo moeilijk, want het zwarte laken belichaamt een doordeweeks en alledaags niets. Een met opzet niksig niets.

De door DWDD georganiseerde gasttentoonstelling in het Allard Pierson Museum staat barstensvol kunstwerken. Te midden van alle kunst laat Wim T. Schippers' Whipper Snapper niets dan loze ruimte zien. Whipper Snapper is leegte met een zwart doek eroverheen. Onder zo'n laken verstop je gestolen kunst. Eronder beweegt alsnog Marina Abramovic. En tenslotte fungeert het zwarte laken als een beschermhuls voor Le vide van Yves Klein. Het is leegte die zichtbaar is gemaakt.

Achteloos reikt Schippers met Whipper Snapper naar het allerhoogste - dat ontnuchterend nabij blijkt. Het kunstwerk steekt met alles de draak: met kunst, met 'het gelaat van God, met zichzelf en niet in de laatste plaats met 'het sublieme'. Tegelijkertijd is Whipper Snapper onmiskenbaar subliem. Het subliemst denkbare kunstwerk is immers het in álles oplossende en in zichzelf verdwijnende werk. Whipper Snapper hóéft niet eens te verdwijnen want het is toch al onzichtbaar - en is altijd onzichtbaar geweest.

Het is een kunstwerk van niks. Eenmaal tentoongesteld slaat het alles.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden