Kijken naar de ogen van hen die hebben gezien

Dutchbat III..

den haag Ooit ergens gelezen: een griezelverhaal met in de hoofdrol een oog. Dat verhaal ging als volgt. Er is iemand die zijn oog kwijtraakt en er is iemand die vreselijke dingen heeft gezien en vervolgens sterft. De eerste persoon krijgt het oog van de tweede, gestorven, persoon. Hij ziet wat de gestorvene zag. Hij gelooft zijn oog niet, en gaat op onderzoek uit. Is wat hij ‘ziet’ waar, of niet waar?

Het verhaal kwam bovendrijven tijdens de tentoonstelling van Friso Keuris (1963) in het Haagse kunstcentrum Gemak. Keuris fotografeerde de veteranen van Dutchbat III, het Nederlandse deel van de VN-missie, dat in 1995 getuige was van de verschrikkingen in Srebrenica in Bosnië-Herzegovina.

De soldaten van Dutchbat III moesten destijds machteloos toekijken hoe bijna achtduizend moslimmannen werden afgevoerd door Servische soldaten onder leiding van Ratko Mladic.

Die moslimmannen kwamen nooit meer terug.

Horrorverhaal
‘Srebrenica’ staat sindsdien bekend als een horrorverhaal dat nooit is geëindigd. Afgelopen week nog werd oud-Dutchbatcommandant Karremans door nabestaanden aangeklaagd voor genocide.

Keuris wil met zijn portrettenserie de gezichten laten zien van hen die vijftien jaar lang betrekkelijk anoniem zijn gebleven, maar die toen met eigen ogen dingen hebben gezien waar de rest van ons zijn ogen het liefst voor zou sluiten.

Keuris fotografeerde de soldaten – ernstig kijkende mannen en vrouwen, oud en jong, met en zonder snor, met borstelkop of weelderige haardos – uiterst klassiek en sereen: recht van voren, met een stukje van hals en schouders nog zichtbaar, en drukte de foto’s allemaal af op hetzelfde formaat en in zwart-wit. De voornamen van de soldaten volstaan als titels van de foto’s.

Onwillekeurig kijk je naar hun ogen. Dit zijn de ogen die hebben gezien wat op een simpel fotorolletje destijds niet bewaard kon blijven. Een van de Dutchbatters had als bewijsmateriaal foto’s gemaakt. Het rolletje zou in de ontwikkelcentrale verloren zijn gegaan.

Vernietigen
Je kunt ogen wel vernietigen, maar het gaat minder makkelijk dan een filmpje. Wat geven die glanzende bollen hier prijs? Wat zou je zien als je de beelden op al die netvliezen kon afspelen?

Misschien wel zoiets als wat in een zaaltje achterin de tentoonstelling wordt geprojecteerd: aan elkaar gemonteerde filmpjes die in 1995 door de soldaten in Srebrenica zelf werden gemaakt.

Het zijn chaotische, bibberige ooggetuigenverslagen waarin vluchtelingen in en uit voertuigen worden geduwd en gehesen, volgestouwde bussen heen en weer rijden en Nederlandse soldaten met elkaar eten en praten.

Maar wie niet weet waar hij precies naar kijkt, weet ook niet wat hij ziet. Waar rijden die bussen heen, en is dit dan het moment dat al die moslimmannen – o, hoe onbetrouwbaar zijn je eigen ogen, en hoe verwarrend is het wanneer je wéét dat het slecht afloopt, maar niet waar je de dreiging in moet zoeken.

Het is een geweldige combinatie: de ingetogen, ietwat saaie – als je ze zo mag noemen – portretten met de rommeligheid van de bewegende beelden. In het eerste deel word je geconfronteerd met de blik van hen die verschrikkingen zagen en zoek je in hun ogen naar een glimp van de werkelijkheid.

En in het tweede deel blijkt hoe weinig je aan die ooggetuigenverslagen hebt, aangezien je ook maar griezelig weinig kunt vertrouwen op je eigen blik.

Merel Bem

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden