Column

Kijk verdomme eerst eens allemaal naar Duitsland

Hou even op over Donald Trump. Over Poetin. En zelfs over Oekraïne. Kijk verdomme eerst eens allemaal naar Duitsland. Naar wat daar vorige week zondag is gebeurd. Dat wordt volstrekt onvoldoende op waarde geschat. Afgelopen Super Sonntag is in Duitsland het rechts-populisme doorgebroken. Nota bene in Duitsland!

Demonstranten voerden een tegendemonstratie tegen een door de AfD opgeroepen protest in Erfurt, Duitsland, op 16 maart.Beeld epa

Het land van 'nooit meer oorlog', 'nooit meer nationalisme', 'nooit meer vreemdelingenhaat'. In dat land heeft zich nu een anti-establishment, anti-Europa en anti-migratie partij succesvol genesteld. Met een verdovende klap scoorde de partij Alternative für Deutschland (AfD) dubbele cijfers in drie regionale parlementen: 24 procent in Sachsen-Anhalt, 15 procent in Baden-Württemberg, 12 procent in Rijnland-Palts.

Daar waar Duitsland lange tijd het oog in de orkaan was van de Europese burgeropstand tegen het establishment, kan het nu opeens Frankrijk (Front National), Zweden (Zweden-Democraten) en Nederland (PVV) de hand geven. De nachtmerrie van de legendarische Franz Josef Strauss is uitgekomen: er is nu toch een rechts-nationale partij democratisch salonfähig aan het worden naast de Beierse CSU. Dat is flink schrikken voor de Duitsers. Men heeft het niet voor niets over een Wahlbeben, een electorale aardbeving, al is opvallend hoe terughoudend de gevestigde media in Duitsland deze dambreuk van het Duitse rechts-populisme vooralsnog presenteren en becommentariëren. Boze opzet van een wegkijkende 'Lügenpresse' of verdoofde schoktoestand?

De damdoorbraak van de AfD kwam toch nog als donderslag bij heldere hemel. Wie deze een jaar geleden voorspeld had, zou voor gek worden verklaard. Mij is dat zelf herhaaldelijk overkomen. Een Wilderspartij in Duitsland? Een Front National in Berlijn? Nee, men achtte zich in Duitsland volstrekt immuun tegen de pan-Europese opstand van het rechts-populisme. Door zijn schuldbeladen oorlogsgeschiedenis. Door de oersterke economie met lage werkloosheid. Door de gedaanteverandering van het stramme Duitsland in een tolerant, weltoffen land. Anti-islambeweging Pegida en de immer met zichzelf in de clinch liggende AfD werden als randfenomenen waargenomen of gedemoniseerd als halve nazibewegingen, waarop toch geen fatsoenlijk mens zou stemmen. Hooguit domme, wereldvreemde Ossis rondom Dresden. Dat de open grenzen-vluchtelingenpolitiek van Angela Merkel zo'n gamechanger zou zijn, en een succesvolle Duitse rechts-populistische partij zou baren, daarop had men niet gerekend.

De betekenis van de doorbraak van de AfD kan nauwelijks worden overschat. Het heeft er alle schijn van dat we hier te maken hebben met het begin van het einde van de naoorlogse Duitse politieke stabiliteit. Spanningen tussen CDU en CSU; een verdere afkalving van volkspartij SPD; een cordon sanitaire tegen de AfD die de andere partijen nog meer op elkaar doet lijken: het zal allemaal leiden tot een versplintering van het Duitse politieke landschap en een aantasting van het Duitse leiderschap in Europa. Net zoals in andere landen, bladdert in Duitsland het geloof in de representatieve partijendemocratie en in de Europese Unie als 'Ersatznation' af. We beleven de onttakeling van de naoorlogse politieke orde, een einde aan de beschermingscocon van Tweede Wereldoorlog en Holocaust. Ja, aan het naoorlogs humanistisch verlichtingsproject, zoals NRC-collega Bas Heijne dat altijd zo mooi omschrijft.

Wie denkt dat de AfD-opmars louter een welkome correctie is op de Duitse politieke correctheid en Angela Merkels uit de hand gelopen vluchtelingenpolitiek, die onderschat de onderhuidse krachten in de samenleving. Zo bestaat daar een enorme neo-nazi-subcultuur, die voortdurend tegen de rechts-populistische beweging aanschuurt. Er is ook een groot geweldspotentieel. Neonazi's, links-radicale antifascisten: eerder dan in andere landen wordt de politieke strijd in Duitsland op straat uitgevochten.

Natuurlijk moet men oppassen met het 'Weimar Syndroom' en niet te snel de Duitse noodtoestand uitroepen. Angela Merkel zit nog hoog en droog in haar Bundeskanzleramt. Maar de doorbraak van nationaal-populisme in het daderland van de Tweede Wereldoorlog, het kernland van Europa, is geen opbeurend nieuws. Net als in de rest van Europa, zal nu ook het Duitse politieke midden een existentiële strijd te leveren hebben. Het zal het ondervinden dat je er met het brandmerken van het rechts-populisme alleen niet komt. De gevestigde politiek zal ook zichzelf hardhandig moeten evalueren. Nog altijd moet het rechts-populisme beter bestreden én begrepen worden.

René Cuperus is cultuurhistoricus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden