Kijk omhoog en zoek naar de draaiende gekken

Je gaat het pas zien als je het doorhebt*. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: schoorsteen.

Detail van Het Spinhuis in de Spinhuissteeg.

Afgelopen week las ik een erg mooi essay in het onlinemagazine Aeon over hoe onze kennis van sterren verdwijnt, en dan vooral de kennis die gewone mensen van alle culturen eeuwenlang hadden om zich op de wereld te positioneren aan de hand van de sterren. 'Have we forgotten how to look up?' ('zijn we vergeten hoe we naar boven moeten kijken?'), luidde de titel en meteen zag ik de massa van menszombies in de publieke ruimte, vastgezogen met hun blik aan mobiele apparatuur, van wie ook ik vaak deel uitmaak.

Vergeten we omhoog te kijken? In het Amsterdamse stadsarchief worden we een handje geholpen. Niet met sterren, maar gewoon, met de gebouwen in de stad Amsterdam en al hun magnifieke details. Van ingetimmerde delen baksteen in oude huizen tot uitgestalde gevelwinkeltjes en uithangborden. Van gevelrekjes, loden kruisvensters tot aanplakbiljet-nieuws aan de muren. En de daken. Daken zoals ik ze nooit meer bekijk, na ruim 25 jaar wonen in de hoofdstad. In de tekeningen vielen plotseling de schoorstenen op. Rare, met schuine flappen omhoog en sommige bestaand uit een soort brede, hoge vork. Bestaan die nog? En hoe lang bestonden die al?

Niet zo lang dus. De schoorsteen - schoren betekent 'uitsteken', en er kan zowel de schouw bij de haard als de uitlaat van de pijp op het dak mee worden bedoeld - kwam pas op woonhuizen in de 16de en vooral 17de eeuw, voor die tijd zat er gewoon een gat in het dak en dan maar hopen dat de rook de juiste kant op gaat. Alleen grotere gebouwen zoals kastelen en bakkerijen waren voorzien van schoorstenen - op sommige kastelen zijn nog 12de-eeuwse schoorstenen te vinden - en er bestond in de Romeinse tijd een versie met buizen in muren, bij bakkerijen. Maar een schoorsteenkáp vind je niet op een 17de-eeuws stadsgezicht, leverde mijn snelle zoektocht in catalogi op. Die is van de 18de eeuw.

H.P. Schouten - Het Spinhuis in de Spinhuissteeg

1783; pen in zwart en bruin, penseel in kleur, kader pen in zwart; 224x199mm
Stadsarchief Amsterdam

Te zien t/m 14 januari 2018 in de tentoonstelling Kijk, Amsterdam in het Stadsarchief Amsterdam.

Dit soort kap, die als je goed kijkt in de hele tentoonstelling op de daken van Amsterdam te vinden is, is een gek. De heerlijkste naam voor een ding dat doldraait bij code oranje. Want het is een bewegende kap. De gek stuurde de rook in de richting van de wind. Om er iets meer van te begrijpen sprak ik met Ramon Vittali, generatie nummer zes in het familiebedrijf van schoorsteenvegers die in 1844 vanuit Noord-Italië naar Amsterdam emigreerde - ongeveer één generatie na deze tekening. 'Zo'n kap moest de rook omhoog trekken, want die kolen waren natuurlijk hartstikke giftig, dus die rook moest weg', zegt hij. Verschillende kappen bevorderden de trek, en deze werkt ook nog mee met de wind; harde wind kan de rook terugblazen in de schacht, en dat wordt zo voorkomen.

Verrassing: dit ding op het dak van een gebouw aan de Oudezijds Achterburgwal is van hout. 'Je had geen aluminium toen en ijzer was te zwaar om te draaien, en ging maar roesten.' Op kantoor heeft hij nog wel een paar plaatjes van helemaal houten schoorstenen, eentje vlak naast de Westertoren. Die is er nu natuurlijk niet meer, evenmin als de houten gekken die de windrichting aangeven in de tekeningen.

Er is weinig literatuur over schoorstenen, laat staan over schoorsteenkappen, hoewel er werkelijk geweldige zijn ontworpen door Gaudí en Berlage, en de art nouveau er ook behoorlijk los op ging. In elk geval ontgaan ze me niet meer in schilderijen. Ramon Vittali liet me de gekken zien van nu; die zijn van glimmend licht aluminium, zien eruit als de helm van een kind dat riddertje speelt, en draaien inderdaad als een malle. U kunt ze zien draaien, bij code oranje, de gekken op de daken in een stad in de buurt. Gewoon even omhoog kijken.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden