Kijk eens naar burgemeester in Europa

Voor- en tegenstanders van de gekozen burgemeester zouden eens lering moeten trekken uit ervaringen die in andere Europese landen is opgedaan, adviseert Linze Schaap....

Op de Forumpagina liet Ko de Ridder weten dat in de VS de gekozen burgemeester al weer achterhaald is (Forum, 25 februari). Een vergelijking met Europese landen heeft meer zin. Wie die vergelijking maakt, komt tot heel andere conclusies.

In de eerste plaats valt dan op dat maar zeer weinig Europese landen benoemde burgemeesters hebben: Nederland en België. Maar wat een verschil. In België worden vooral voorzitters van de grootste raadsfractie tot burgemeester benoemd op voordracht van de raad. Heel anders dus dan in Nederland, waar burgemeesters allesbehalve afkomstig zijn uit de lokale politiek van de gemeente waar ze worden benoemd. Belgische burgemeesters zijn politici, net als in andere Europese landen.

Nederland is een buitenbeentje. Er is een Europese trend naar de gekozen burgemeesters. Duitsland is trendsetter, Groot-Brittannië volgde, Italië doet mee in de grootste steden, Noorwegen heeft geëxperimenteerd. Maar op de een of ander manier ontbreekt deze kennis nogal eens in het Nederlandse debat. Zo wordt bijvoorbeeld beweerd dat Franse burgemeesters direct worden gekozen. Ze worden aangesteld door de raad.

Ten tweede kunnen voorstanders van burgemeesters, die door de raad worden gekozen, nog wat leren. In Frankrijk en Spanje bijvoorbeeld bestaat de figuur van de raadsbenoeming. Maar als een ding in die landen duidelijk is, is het wel de onmacht van de gemeenteraden. Want nadat de raad een burgemeester heeft aangesteld, is het gedaan met haar invloed. De burgemeester blijken machtige figuren te zijn. Niet verwonderlijk: zij zijn de lokale politieke voormannen (en soms - vrouwen). Raadsleden vallen hun politieke leider niet snel af.

De Spaanse en Franse wetgevers hebben zijn positie nog versterkt met exclusieve bevoegdheden. Toch is de conclusie gerechtvaardigd: wie een sterke raad wil, moet die in ieder geval niet de burgemeester laten benoemen. Paradoxaal, maar waar.

Ten derde is het vreemd dat de bevoegdheden van de burgemeester in het debat een centrale plaats innemen. Sommige zittende burgemeesters laten het van die formele positie afhangen of ze wel of niet willen meedoen aan de verkiezingen. Uit onderzoek blijkt dat de formele positie helemaal niet zo belangrijk is.

Er zijn vele factoren die de macht van de burgemeesters bepalen. Naast formele bevoegdheden is de aanstellingswijze van belang: een direct gekozen burgemeester heeft immers een eigen mandaat. Verder tellen andere zaken: de machtenconstellatie in het netwerk van bestuurders, politici en ambtenaren rond de burgemeester en het eventuele tegenspel op lokaal niveau.

Tot slot zijn persoonlijke en charismatische talenten van de burgemeester van invloed. Neem de Duitse deelstaat Hessen. De burgemeesters daar zijn weliswaar gekozen, maar er bestaat ook nog collegiaal bestuur. Toch weten zij zich over het algemeen goed te handhaven, ook als ze door een minderheid zijn gekozen. Zij begrijpen dat ze macht moeten veroveren. Directe verkiezingen en consensuspolitiek gaan goed samen.

Het vierde leermoment is er voor hen die bang zijn dat gekozen burgemeesters niet verantwoordelijk kunnen zijn voor politie en openbare orde. Ook dat is zo'n stelling die door buitenlandse ervaringen niet overeind blijft. Zeker, elders in Europa hebben burgemeesters hierover minder te zeggen dan de Nederlandse, met uitzondering van de politici-burgemeesters in België. Maar: misbruik van de politie voor politieke doeleinden? Waar haalt men het vandaan? Gekozen burgemeesters kunnen hun taken aan, zo blijkt.

Ten vijfde zou door een blik over de grens ook enige angst kunnen verdwijnen. Plaatselijke kroegbazen en bekende persoonlijkheden zouden aan de macht komen. Of dat erg is, moet ieder voor zich beantwoorden. In ieder geval komt dit in de stabiele West-Europese democratieën amper voor.

Tot slot zou ook het kabinet nog wat kunnen leren. Op dit punt ben ik het eens met De Ridder. Waarom zou de wetgever de gemeenten het soort burgemeester moeten opleggen? Kan de lokale democratie dat niet zelf uitmaken? Als gemeenten geen gekozen burgemeester willen, wat dan nog? In Groot-Brittannië hebben ze daar ervaring mee. Daar heeft de regering-Blair dat aan de gemeenten overgelaten. Maar, en dat lijkt me een belangrijke voorwaarde, de burgers van de gemeenten hebben dan wel het laatste woord. Of de raad nu een direct gekozen burgemeester wil of niet, de bevolking beslist bij referendum. Dat zou wel een heel interessante vernieuwing van de lokale democratie zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden