Kiezersgedrag zegt weinig over onvrede

De verkiezingsuitslag van afgelopen week doet vragen rijzen naar de werkelijke oorzaak van 'de opstand' van mei 2002. Misschien was het toch niet zo gek dat het SCP de revolte niet had voorzien, meent Paul Dekker....

Het is nog maar een paar maanden geleden dat het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) in de media hard werd aangevallen omdat het sociaal blind was, met achterhaalde methoden werkte en daardoor 'de opstand' of zelfs 'de ramp' had gemist. Inmiddels zijn we een verkiezing verder en hebben de 'oude' partijen hun positie grotendeels herwonnen.

Daarom is het goed om nog eens terug te kijken. Dan vallen in de beschouwingen rond de verkiezingen van mei 2002 en de grote steun voor de LPF twee hardnekkige vooroordelen op. Ten eerste dat grote politieke veranderingen altijd grote maatschappelijke oorzaken hebben. Ten tweede dat er verklaringen zijn die op alle kiezers passen.

De eerste veronderstelling kwam naar voren in het simpelweg aanwijzen van ingrijpende gebeurtenissen ('11 september') en vooral in een ongewild marxistische redeneertrant: in politieke verschuivingen manifesteren zich veranderingen in de maatschappelijke onderbouw. Politiek heeft echter ook een eigen dynamiek. Die wordt waarschijnlijk belangrijker naarmate mensen zich voor hun welvaart en sociale zekerheid minder afhankelijk wanen van politieke beslissingen. Naarmate kiezers minder door materiële belangen en ideologische loyaliteiten verbonden zijn met politieke partijen, volgen ze meer de voorkeuren van het moment en zijn ze vatbaarder voor modes. De media en peilingen kunnen dan een grote rol spelen.

Voor de kiezers in de 'toeschouwersdemocratie' was het vorig jaar bovendien steeds lastiger geworden om zich te oriënteren. Voor die oriëntatie speelt de links-rechtstegenstelling traditioneel een grote rol. Die was door paars ondergraven en er was niets voor in de plaats gekomen dat grote groepen kiezers kon boeien. Gebrek aan spanning in de politiek nodigt ook uit tot kritiek van buitenaf.

Die veranderingen in de politiek hoeven geen exacte weerspiegeling te zijn van de feitelijke ontwikkelingen. In SCP-rapporten van 2002 moesten we het erop houden dat tot in 2001 bevolkingsenquêtes niet duidden op een algehele toename van onvrede en cynisme. In 1970 was het stille lijden aan politieke ontevredenheid waarschijnlijk groter dan in 2000.

Inmiddels komen tijdreeksgegevens tot na de verkiezingen van 15 mei 2002 beschikbaar. In het voorjaar hoopt het SCP hierover te rapporteren in een eigen onderzoek naar culturele veranderingen in de periode 1975-2002. Na 15 mei 2002 blijkt men over de hele linie negatiever gestemd te zijn over politiek en politici dan in 1998.

De grootste sprong in populariteit maakt de cynische opvatting dat je eerder Kamerlid wordt door politieke vrienden dan door bekwaamheid: 55 procent was het daarmee eens, tegenover 44 procent in 1977 (kan dat óók komen door de wijze waarop Kamerleden voor de 'nieuwe politiek' werden gerekruteerd?). Ook vond 91 procent dat politici opzettelijk te veel beloven, tegenover 78 procent in 1977. De opvatting dat Kamerleden zich niet om 'mensen zoals ik' bekommeren werd door 52 procent van de bevolking ondersteund, tegenover 41 procent in 1998. Maar in 1972 was nog 59 procent het eens met deze stelling. Ook de gedachte dat 'mensen zoals ik' geen enkele invloed op het regeringsbeleid hebben, werd in 1972 veel sterker onderschreven dan in 2002. Begin jaren zeventig voelde 65 procent zich machteloos, in 1986 52 procent, in 2002 46 procent.

Hoe dat ook zij, het cynisme is in 2002 groter dan ooit, maar er is geen trendmatige toename van politieke onvrede en heel uitzonderlijk zijn de cijfers voor 2002 niet. De opvattingen in 1972 waren negatiever. Voor de cijfers van 2002 zal nog enige tijd onduidelijk blijven of ze een trendbreuk aangeven of slechts een voetnootje zullen verdienen met een verwijzing naar de uitzonderlijke periode waarin werd geënquêteerd.

Het andere vooroordeel in beschouwingen van na mei 2002 was dat kiezers collectief veranderden. Het voortdurende gepraat over wat 'de kiezer' deed, tot uitdrukking bracht en beoogde, getuigt daarvan. Maar evenmin als afgelopen woensdag deden de kiezers in mei 2002 allemaal of zelfs in grote meerderheid hetzelfde. Bovendien kunnen mensen om heel verschillende redenen politiek hetzelfde doen, zeker een knop op een stemmachine indrukken.

Nog afgezien van de 83 procent van de kiezers die in mei geen LPF stemde, zal de keuze voor de LPF zeer uiteenlopende redenen hebben gehad. Sommige kiezers zullen simpelweg hebben gestemd op de LPF als een partij die (eindelijk) een voor hen belangrijke kwestie aan de orde stelde. Daarbij ging het waarschijnlijk vaak om immigratie en integratie. Anderen zullen uit een meer diffuse maatschappelijke onvrede of weerzin tegen de 'gevestigde' politiek op de LPF hebben gestemd. En toen in peilingen zichtbaar werd dat die mensen dat gingen doen, zullen er strategische stemmers zijn geweest voor wie de LPF een kansrijk alternatief werd, en minder strategische mensen die graag deel wilden zijn van de beweging.

En dan zullen er ook nog kiezers zijn geweest die vonden dat de politiek wel wat levendiger kon of die een buitenstaander eens een kans wilden geven. Of mensen die eigenlijk vrij plotseling vonden dat ze niet minder belasting hadden moeten betalen, maar liever een minder lange wachtlijst voor hun al of niet virtuele zieke oude moeder hadden en minder kinderen in de klas. In al die beelden van de afgelopen maanden van verwende, verdwaalde, boze, miskende en revolterende burgers zat wel wat waars. Maar toch zou men meer moeten kijken naar de verhoudingen tussen en verschuivingen van alle deelwaarheden. En misschien kunnen sommige politieke commentatoren ook nog even reflecteren op hun stukjes over de Grote Omwenteling van 2002 voor ze weer helemaal opgaan in de coalitievorming van 2003.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden