Analyse

Kiezers weten de peilingen altijd weer te verrassen: hoe dichtbij zaten ze deze keer?

Lang leken de verkiezingen op stilstaand water in een woestijn, met peilingen die een zetelverdeling voorspelden die verdacht veel op de huidige Tweede Kamer leek. Welke verrassingen hebben ‘s lands peilers gemist?

Een verkiezingsbord wordt geplaatst bij het Tweede Kamergebouw. Beeld ANP, Remko De Waal
Een verkiezingsbord wordt geplaatst bij het Tweede Kamergebouw.Beeld ANP, Remko De Waal

Het recenseren van peilingen op hun accuraatheid is een tikkie flauw. Peilers benadrukken al jaren met klem dat ze geen voorspellingen van de einduitslag doen, maar kiezersonderzoek via een representatieve steekproef, waarbij een verdeling van de virtuele zetels slechts een onderdeel is en bovendien een momentopname.

Maar toch. Peilingen spelen een essentiële rol in verkiezingstijd. In redactionele keuzes van tv-programma’s en kranten, die weer van invloed zijn van op de profilering en bekendheid van lijsttrekkers. Op interviews met lijsttrekkers, die tot vervelens toe moeten uitleggen waarom ze het zo matig doen in de peilingen. En op kiezers, die zich liever bij een winnende dan een verliezende partij aansluiten, zodat peilingen peilingen versterken.

Daarom is het toch relevant om te kijken hoe betrouwbaar de peilingen zijn deze verkiezingen. Wie de slotpeilingen van de vier grote peilers (Maurice de Hond, I&O Research, Kantar en Ipsos) naast de voorlopige uitslag legt, ziet dat de steekproeven behoorlijk representatief waren. Binnen de foutmarges van 2 zetels die alle peilingen als bijsluiter geven, hadden ze het bij de meeste partijen bij het juiste eind.

Dat de coronabonus van Rutte voor een deel was uitgewerkt, zagen peilers uitstekend aankomen. Dat het CDA zou verliezen, was op basis van de peilingen te verwachten. Nieuwelingen als Ja21 en Volt lagen al weken in het vizier en de eenmansfracties van Bij1 en BBB verschenen kort voor de verkiezingen ook in de meeste peilingen.

Het Kaag-effect

Maar toch kent de voorlopige uitslag enkele verassingen. Om maar te beginnen met de partij die haast alle voorpagina’s sierde: D66. De vreugde in de fractiekamer van de partij was ongekend bij de eerste exitpoll, die 27 zetels zag niemand aankomen. Campagneleider Sjoerd Sjoerdsma sprak bij het campagne-ontbijt donderdag van een onderstroom van nieuwe, enthousiaste D66'ers die door een gebrek aan bijeenkomsten onzichtbaar was.

Hoe meer stemmen er geteld zijn, hoe minder zetels D66 overhoudt: in de voorlopige uitslag staat de partij op 23. Maar ook dat had geen enkele peiler verwacht. De meesten peilden de partij vier zetels lager, Kantar zelfs 6. SP, PvdA en GroenLinks werden door de peilers stuk voor stuk 1 tot 3 zetels hoger ingeschat dan de uiteindelijke uitslag.

I&O Research is bezig met een nameting, waarvan de eerste resultaten al bekend zijn. Veel van de D66-stemmers hebben pas in de laatste dagen hun keuze gemaakt. Die kiezers komen grotendeels van GroenLinks, SP, PvdA en een beetje van de VVD. Volgens onderzoeker Peter Kanne van I&O heeft dat te maken met het optreden van Kaag in de laatste debatten en met strategisch stemgedrag. ‘Heel veel mensen die nu op D66 hebben gestemd, willen een progressieve partij als tweede partij aan de formatietafel. De strategische stem ging dit jaar dus niet om de eerste, maar om de tweede plek.’

Klimaat speelt daarbij een belangrijk rol. ‘Het lijkt er bijna op alsof D66 het issue ownership op klimaat heeft overgenomen van GroenLinks’, zegt Kanne. Stemmers die van de VVD naar D66 switchten, deden dit volgens hem ook vaak vanwege klimaat. Zo lijkt de stunt van Jesse Klaver om de klimaatplannen van de VVD door te laten rekenen, vooral in het voordeel van D66 te hebben gewerkt.

PVV en FvD

Ondanks een hoge opkomst (naar schatting 82,6 procent), waar de PVV vaak van profiteert, werd de PVV in de peilingen hoger ingeschat dan in de voorlopige uitslag. Maurice de Hond peilde Wilders zelfs op 23 zetels, de PVV is vaker bovenmatig populair in zijn peilingen. FvD werd daarentegen, met een winst van 6 zetels in de voorlopige uitslag, door alle peilers onderschat. Die hadden maar 5-6 zetels voor Baudet en zijn mannen verwacht. ‘Misschien dat er PVV'ers naar FvD zijn geswitcht, maar dat kan ik nu nog niet uit die nameting halen', zegt Kanne.

FvD voerde een campagne die louter gestoeld was op wantrouwen tegen de overheid en wetenschap wat betreft het corona-beleid. ‘Het zou kunnen dat we de Forum-stem niet helemaal goed gevangen hebben’, zegt Kanne. ‘Dat een deel van die kiezersgroep wetenschap, media, instituties en peilers wantrouwt en dus niet aan onze peilingen mee wil doen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden