Nieuws Europese verkiezingen

Kiezers weer in de rij voor Europa, maar wel voor een versplinterd Europa

Kiezers in de rij voor een stembureau in Berlijn. Beeld EPA

De hoge opkomst bij de Europese verkiezingen bewijst dat Europa terug is. Maar het is wel een gefragmenteerd Europa dat terug is.

Europa is terug, Europa is weer populair. Dat zei de Belgische liberaal Guy Verhofstadt naar aanleiding van het feit dat de opkomst van de kiezers bij deze Europese verkiezingen voor het eerst sinds 1979 weer is gestegen. Tot boven de 50 procent volgens een eerste schatting. Ook andere Europese politici vierden dit als een overwinning voor de Europese democratie.

Maar het is wel een gefragmenteerd Europa dat terug is. Het midden krimpt. De grote middenpartijen, de christen-democraten en sociaal-democraten die het Europees parlement decennialang domineerden, raken hun gezamenlijke meerderheid kwijt. Elk verliezen zij een kleine veertig zetels. De christelijk-sociale Europese Volkspartij (EVP), waarvan het CDA deel uit maakt,  gaat volgens de voorlopige uitslagen terug van 217 naar 179 zetels; de sociaal-democratische S&D, waartoe de PvdA behoort, van 187 naar 150 zetels.

Kleinere partijen aan de flanken winnen. Op links stijgen de Groenen van 52 naar 70 zetels. Op rechts winnen de nationalistische en populistische partijen. Het ‘Europa van Naties en Vrijheid’ (ENF) gaat van 37 naar 58 zetels. Bij deze fractie zijn de Lega Nord van de Italiaanse vicepremier Matteo Salvini, het Franse Rassemblement National van Marine Le Pen en de PVV aangesloten. Het ‘Europa van Vrijheid en Directe Democratie’ (EFDD), de fractie van Brexiteer Nigel Farage en de Italiaanse Vijfsterrenbeweging, stijgt van 41 naar 56 zetels. Die winst is aanzienlijk, maar het is niet de verwachte grote doorbraak.

De gevestigde pro-Europese partijen vormen volgens de voorlopige uitslagen nog altijd twee-derde van het parlement. Hun bastion houdt ondanks de versplintering dus redelijk stand. Dat is te zien in Duitsland, het grootste EU-land. De grote partijen verliezen, de sociaal-democratische SPD wordt zelfs ruim overtroffen door de Groenen. Maar de rechts-populistische AfD kwam niet in de buurt van deze partijen. In Nederland wordt de PvdA van Timmermans afgetekend de grootste met zes zetels. Forum voor Democratie wint drie zetels,  maar het haalt zijn winst vooral bij de PVV, dat volgens de verkiezingsdienst van het ANP al zijn vier zetels verliest.

Nationalistisch spook

Een klap voor het pro-Europese kamp is de nederlaag die de Franse president Emmanuel Macron leed. Hij presenteerde zich als de vaandeldrager in de strijd tegen het nationalisme en populisme. Macron versus Salvini, maar hij legt het af tegen Le Pen. Europa’s ‘wedergeboorte’, zo sterk door de Franse president gepropageerd, blijkt in zijn eigen land de moeilijkste bevalling te worden.  Het geeft aan dat wat Macron ziet als het nationalistische spook nog lang niet bezworen is. Al was het maar omdat tegenstrever Salvini de grote overwinnaar is in Italië, een ander groot EU-land.

‘Niet alleen werd mijn Lega Nord eerste in Italië, ook werd Le Pen eerste in Frankrijk en Nigel Farage eerste in Groot-Brittannië. Italië, Frankrijk en Engeland laten zien dat Europa aan het veranderen is, dat Europa het zat is',  zei Salvini. 

Het politieke toneel is dus verdeeld. Mede daarom is de opkomst een welkome opsteker. Die is wellicht te danken aan de polarisatie. Kiezers hadden het gevoel dat er iets te kiezen viel. Ook lijkt er sprake van een Brexit-effect. De chaos in Londen heeft zoveel kiezers in Europa afgeschrikt dat zelfs veel populisten zeiden de EU niet te willen afbreken maar te willen veranderen. Van binnenuit.

Eerste test

De eerste test voor het vermogen van de pro-Europese partijen om samen te werken, komt in de strijd om de opvolging van Jean-Claude Juncker als voorzitter van de Europese Commissie. De Spitzenkandidaten Manfred Weber (EVP) en Frans Timmermans ( S&D) benadrukten deemoedig dat zij zetels hebben verloren. De twee partijen hebben geen gezamenlijke  meerderheid meer en Weber en Timmermans gaan nu ieder voor zich proberen de steun van andere partijen te krijgen. Beiden sloten uit zaken te willen doen met extreemrechts, oftewel ‘mensen die Europa kapot willen maken’, zoals de Duitser Weber het noemde. Hij benadrukte wel dat de EVP nog altijd met afstand de grootste fractie is en haar Spitzenkandidat dus net als in 2014 door het Europese parlement zou moeten worden aangewezen als nieuwe Commissievoorzitter.  Maar Macron  en andere leiders van de lidstaten zijn daar absoluut niet voor. 

De overwinning van Frans Timmermans bij de Europese verkiezingen kwam voor veel opiniepeilers, media en zelfs zijn eigen achterban als een verrassing. Wat zit er achter het Timmermans-effect?

Weber en ook Timmermans moeten de boer op op zoek naar steun en een nieuwe meerderheid. Daarbij zullen beiden lonken naar de liberalen van Verhofstadts ALDE, die straks met de afgevaardigden van Macrons Renaissance-beweging een gezamenlijke fractie van circa 107 zetels gaan tellen.  Ook zullen de twee proberen de steun te verwerven van de Groenen. 

Op de Brusselse verkiezingsnacht werden de vertegenwoordigers van ALDE en de Groenen al volop aan de tand gevoeld over wat zij zullen gaan doen. Margrethe Vestager, de Deense Eurocommissaris voor Mededinging en een van de ALDE-lijsttrekkers, zei dat ze al veel monopolies had weten te breken en heel blij was dat het machtsmonopolie van christen- en sociaaldemocraten nu is gebroken. Zij wil dat er nieuwe coalities worden gevormd van politici die verandering willen en citeerde daarbij Timmermans. De liberale fractieleider Verhofstadt, gaf geen duidelijkheid over zijn voorkeur.

Socialer en duurzamer

Volgens de sociaal-democratische fractieleider Bullmann toont de verkiezingsuitslag dat de burgers een socialer en duurzamer Europa willen, een EU die belastingontduiking en klimaatverandering aanpakt. Timmermans zou daarin het voortouw moeten nemen als voorzitter van de nieuwe Europese Commissie. ‘De kans is reëel dat Timmermans die baan krijgt’, aldus een optimistische Bullmann zondagnacht.

Maar de PvdA’er kan zich nog lang niet rijk rekenen in zijn zoektocht naar wat hij zelf omschreef als een progressieve alliantie in het parlement, niet in de laatste plaats omdat die meerderheid er vooralsnog niet is. Weber waarschuwde dat er geen stabiele meerderheid mogelijk is zonder de EVP. 

Ska Keller (Groenen, en zelf kandidaat) hield zich op de vlakte. Zij stelde dat haar partij de man of vrouw helpt met een programma dat het meest tegemoet komt aan de ideeën van de Groenen.  

Het zal nog wel even duren voor duidelijk wordt of het nieuwe Europees parlement over links of over rechts gaat.

Meer over de Europese verkiezingen

De kiezer zegt dat hij een ander Europa wil, maar welke dan?

De Britse kiezers hebben de Europese verkiezingen gebruikt om het EU-referendum nog eens zachtjes over te doen. Partijen met een duidelijk Brexit-standpunt boekten een enorme winst

De uitslag van de Nederlandse verkiezingen voor het Europees Parlement is een vat vol verrassingen. Lees er hier meer over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden