KIEZEN IS LIJDEN

Anna Enquist weet het uit ervaring: kiezen doet pijn. De ene keuze sluit de andere nu eenmaal uit. En die mooie keuzevrijheid waarmee de jeugd zo gelukkig wordt geprezen, is slechts een hedendaagse fictie....

'Tegenwoordig denken mensen dat het prettig is om van alles te kunnen kiezen. Dat is helemaal niet zo. Bij een keuze hoort altijd rouw: je doet iets niet, waarvan je afscheid moet nemen.' Christa Widlund (55) is een duizendpoot. Ze is dichter, schrijver, pianist en psychoanalytica. Al haar hele leven worstelt ze met de vraag voor welk vak ze moet kiezen. Ze begon na haar eindexamen in 1963 keurig, zoals haar ouders verwachtten, met een studie psychologie. 'Mijn vader was intellectueel. Als je slim was, ging je naar de universiteit. Musicus was geen echt vak.'

Meteen na haar doctoraal besloot Widlund alsnog voor haar passie te kiezen. In de avonduren ging ze naar het conservatorium. 'Ik miste de muziek, en ik ben heel blij dat ik dat heb ingehaald.' Tijdens haar pianostudie werkte ze in de zwakzinnigenzorg. Daarna combineerde ze beide beroepen, en werkte ze als therapeut op het Sweelinck Conservatorium in Amsterdam.

Tijdens de daarop volgende opleiding tot analytica merkte Widlund dat ze haar conservato-riumleerlingen moest loslaten. 'Pas toen ik het fysiek niet meer aankon om twee banen en twee kinderen te combineren, hakte ik de knoop door. Daar heb ik twee jaar over gedaan. Dat was zo pijnlijk, ik was verscheurd.'

Hoewel Widlund zowel in haar werk als privéleven voortdurend met de dilemma's van het kiezen te maken heeft, aarzelt de psychoanalytica of ze wel genoeg over het thema weet. Als ze iets te laat de Amsterdamse bodega Keyzer binnen zwiert, begint ze meteen te praten. Ze was bij de tandarts en is helaas te laat. Ze heeft de tandarts nog even naar haar ervaringen gevraagd. 'Haar vader was tandarts, zo zie je hoe simpel het vaak is.'

In haar eigen leven was het minder simpel. Als ze uiteindelijk psychoanalytica is, begint Widlund weer aan iets nieuws. Anna Enquist wordt geboren. Onder dat pseudoniem verschijnen gedichten, en later romans, van Widlund. Weer is de combinatie te zwaar. 'Ik merk al een jaar dat het fysiek te veel is. Kennelijk laat ik het daar op aankomen. Ik drijf met de stroom mee, en als het echt niet meer kan, moet ik zwemmen. Maar ik weet nog altijd niet waarmee ik moet stoppen.'

Ze is er van overtuigd dat eigenlijk iedereen op die manier kiest. Stellig: 'keuzes bestaan niet. Wij willen dolgraag greep op het leven hebben. We rationaliseren achteraf wat er gebeurd is, en noemen dat dan een keuze. Bij jongeren gaat het vaak zo dat ze aan een studie beginnen omdat hun vriend die ook doet, of omdat ze hun leraar zo bewonderden. Vaak is de richting die mensen kiezen min of meer toeval. Pas als ze ontdekken dat ze op de verkeerde plaats zitten, maken ze de keuze om iets anders te gaan doen.'

Het is volgens de psychoanalytica een illusie te denken dat iedereen precies weet wat hij wil worden. Wat we níet willen, is meestal wel duidelijk. 'Negatieve keuzes zijn veel makkelijker dan positieve: een kind leert ook eerder nee zeggen, dan formuleren wat het wél wil.'

De zo bejubelde keuzevrijheid ziet Widlund dan ook eerder als keuzedwang. 'Een kind kan helemaal nog niet kiezen. Pas na de puberteit hebben jongeren een idee wie ze zelf zijn, en pas dan kunnen zij ontdekken welk beroep eventueel bij hen past. In het huidige schoolsysteem moeten kinderen op steeds lagere leeftijd hun vakkenpakket samenstellen. Dat is misdadig.'

Jongeren staan in deze tijd van hoogconjunctuur onder een enorme sociale druk om gebruik te maken van alle mogelijkheden die het leven biedt. Kiezen is fun, en als ze echt willen, kunnen ze alles worden, is het idee. 'Waarom willen we niet onder ogen zien dat er grote individuele verschillen zijn? Wij doen alsof iedereen hetzelfde is. Maar het is nu eenmaal zo oneerlijk verdeeld dat de een meer talenten heeft dan de ander', stelt Widlund.

'Wie ben ik?', is de vraag die elke middelbare scholier moet proberen te beantwoorden. 'Als je niet weet wie je bent, kun je niet kiezen. Dat maakt die puberteit ook zo moeilijk. Jongeren moeten ontdekken wie ze zelf zijn en waar ze bij willen horen. Op zoek naar het antwoord sluiten zij zich aan bij verschillende clubjes.' Als het over straat gaan als gabber niet goed voelt, kun je altijd nog skater worden.

'Daarom is het ook zo goed om veel verschillende baantjes te hebben, dan kun je aan verschillende werelden ruiken.' Widlund spreekt uit ervaring. 'Toen ik op de middelbare school zat, werkte ik tijdens de vakanties in een ziekenhuis. Ik denk dat daar mijn fascinatie voor ziekte is ontstaan. Een jonge vrouw die op sterven lag - ze had kanker - kreeg elke middag haar man op bezoek. Ik begreep niet hoe ze dat aankonden, hoe ze zo'n verdriet konden dragen. Dat was een heel eng gebied, maar ik voelde me er, denk ik, ook toe aangetrokken.'

Widlund benadrukt de waarde van clubjes, baantjes en hobby's. Zelf ervaren hoe het ergens toegaat, levert veel meer op dan een oneindig aantal opties die in de verte lonken. 'Ouders denken tegenwoordig: ''wij hadden het vroeger zoveel moeilijker. Onze kinderen hebben de vrijheid om alles te kiezen, en er is dus geen reden meer om ongelukkig te zijn.'' Dat is echt onzin. Er zou juist meer ruimte moeten zijn voor al het verdriet en gemis dat bij kiezen hoort.'

Dat verdriet over gemiste kansen is soms zó sterk, dat ouders het op de volgende generatie overdragen. In haar werk als psycholoog op het conservatorium sprak Widlund regelmatig jongeren die de droom van een ouder moesten waarmaken. 'Het is een hele opluchting als ze erachter komen dat ze geen beroemd pianist hoeven te worden puur en alleen omdat hun vader of moeder daar niet in geslaagd is.' Voor sommigen is die ontdekking aanleiding om met de studie te stoppen. Anderen zijn zoveel van die muziek gaan houden, dat ze het toch niet willen opgeven.

De keuzetrauma's zijn niet alleen de schuld van pa en ma. Onbewust laten kinderen zich sterk leiden door de wensen van hun ouders, weet de psychoanalytica. 'Als je uit huis gaat, neem je concreet afscheid van je ouders. Dat is niet makkelijk. Dan is het verleidelijk om die breuk te verzachten door in hun voetsporen te treden.'

Een vriend van haar zoon wilde - net zoals zijn vader eertijds had gedaan - medicijnen studeren, maar werd meerdere malen uitgeloot. Hij begon alvast aan een economiestudie. Toen hij alsnog geneeskunde kon gaan studeren, ontdekte hij dat economie eigenlijk zijn roeping was. 'Voor de meeste mensen is er niet één keuze of één beroep dat bij hen past, er zijn meerdere dingen waar je je goed bij kunt voelen.'

Maar ook al ga je als jong mens je eigen weg, het verlangen naar goedkeuring van de ouders verdwijnt nooit. 'Ik zag ooit een prachtige documentaire over vier winnaars van een muziekconcours. De ouste van hen, een bejaarde violist, vertelde in tranen dat zijn ouders nooit tegen hem hadden gezegd dat hij zo mooi speelde. Dat was zo imponerend...'

Ze onderkent dat het voor haar eigen zoon en dochter geen onverdeeld genoegen moet zijn om een moeder te hebben die zich op zoveel verschillende terreinen manifesteert. 'Het is lastig om ouders te hebben die aan de weg timmeren. Maar het heeft ook voordelen. Je kunt zien dat het positief is om met plezier je werk te doen. Zeker voor dochters is het belangrijk om te merken dat je als vrouw kunt meetellen. Als ik naar mijn eigen familie kijk, is het ongelooflijk om te zien hoeveel er in drie generaties veranderd is. Mijn moeder werkte niet, ik moest het bevechten. Voor mijn dochter is het vanzelfsprekend dat ze carrière maakt.'

Toch kiezen jonge vrouwen massaal voor beroepen die zich makkelijk met het moederschap laten combineren, zoals lerares, huisarts en andere werkzaamheden waarbij deeltijd geen probleem is. Widlund twijfelt. Zoals vaker in het gesprek, weegt ze zorgvuldig de verschillende motieven die de mens drijven. Ze hoopt dat vrouwen eindelijk door het glazen plafond stoten en macht krijgen. Maar uit eigen ervaring kent ze het verlangen om zelf voor de kinderen te zorgen. 'Het gaat erom of je lang van een jong kind gescheiden wilt zijn. Ik merkte dat ik dat niet kon. Het is haast biologisch: je wilt je hol niet meer uit.'

Mannen laten zich minder hinderen bij het bereiken van hun uiteindelijke doel: macht. 'Ze houden ervan om overzicht te hebben en kiezen vakken die daarbij horen, zoals ingenieur en econoom. Vrouwen willen aardig gevonden worden, en willen mensen helpen. Daar passen vakgebieden bij als communicatie, zorg en onderwijs.'

De beroepskeuze is overigens wel vaak aan enig uitstel onderhevig. De mode schrijft houders van het vwo-diploma immers een wereldreis - of een variatie op dat thema - voor. 'Dat reizen is een soort terreur', zegt Widlund. 'Je ontwricht er je leven mee: weg van thuis, los van elke structuur zoals school of werk. En maar van alles meemaken en genieten.'

Widlund ziet niet veel in zulke radicale, grootse stappen. Wie verstandig kiest, dobbert een beetje in de rondte. Legt eens bij een eilandje aan en als dat niet bevalt, laat je je verder meevoeren door de stroom. 'Het leven leert je wat bij je past. De wereldreis komt vanzelf op je pad als de tijd er rijp voor is. Reizen is leuker als je weet wat je wilt bekijken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden