Kiev of de Krim, dat is de kwestie

Terwijl stukken uit de Krim te pronk lagen in Amsterdam, annexeerde Rusland de plaats van herkomst. Nu moet de rechter uitmaken naar wie ze teruggaan. Is dit wel Oekraïens erfgoed?

Allard Pierson Museum. Beeld anp

Wordt het een vracht met bestemming Kiev, Oekraïne of bij nader inzien toch maar een retourzending naar de Krim? Het juridisch steekspel op papier over de schatten van het schiereiland in de Zwarte Zee die al ruim twee jaar liggen opgeslagen in de kelders van het Allard Pierson Museum in Amsterdam, nadert de eindfase. Voor het eerst in deze kwestie kijken beide partijen die de ruim vijfhonderd objecten - sieraden, aardewerk, Chinese lakdoosjes, grafmonumenten - opeisen elkaar in de ogen.

Vertegenwoordigers van de ministeries van Justitie en Cultuur van Oekraïne en van de vier musea in Sebastopol, Simferopol, Bachtsjysaraj en Kertsj op de Krim waaruit de voorwerpen afkomstig zijn, ontmoeten elkaar vandaag voor de rechtbank in Amsterdam.

Na de tentoonstelling De Krim, Goud en geheimen van de Zwarte Zee besloot het Allard Pierson de getoonde objecten in augustus 2014 niet terug te sturen. Onduidelijk was wie zich na de annexatie door Rusland de wettelijke eigenaar mag noemen. Het museum vreesde schadeclaims van zowel Oekraïne als de instellingen op de Krim. De musea daagden daarop het Allard Pierson voor de Nederlandse rechter, waarna ook Oekraïne zich als rechthebbende in het geschil mengde. Namens de instellingen komen historicus Nikita Khrapunov en Valentia Mordvintseva, destijds de samensteller van de expositie, naar de rechtbank.

Wat pleit er voor een verzending naar Kiev, dan wel: waarom ligt terugkeer naar de Krim voor de hand?

Eigendom

Naar de Krim:
De musea geven toe niet de eigenaar te zijn van de stukken, maar eisen wel hun terugkeer: ze zijn belast met het operationeel beheer van de collecties. Volgens hun Nederlandse advocaat Michiel van Leeuwen doen ze dat namens de wettelijke bezitter, de Autonome Republiek de Krim, een entiteit die al bestond voor de bezetting door Rusland en die verankerd is in de grondwet van Oekraïne. Het bestuur heeft een eigen parlement en ministeries. 'Het was ook het ministerie van Cultuur van de Krim dat toestemming gaf voor de tentoonstelling.' Volgens Van Leeuwen kan de musea het operationeel beheer van de collecties alleen worden ontnomen als objecten worden gebruikt voor andere doelen dan de eigenaar beoogt. 'Daar is hier geen sprake van.'

Naar Kiev:
Advocaat Gert-Jan van den Bergh, die de belangen van Oekraïne verdedigt, twijfelt niet: in de nationale wetgeving van Oekraïne ligt vast dat museumcollecties van de staat zijn. Hij wijst erop dat de status van de Krim als onderdeel van Oekraïne na de Russische bezetting internationaalrechtelijk niet is veranderd. De overname is wereldwijd veroordeeld. Alle Oekraïense wetgeving blijft van toepassing op de Krim, beklemtoont Van den Bergh. Het ministerie van Cultuur in Kiev, zegt hij, mocht het recht op operationeel management na de komst van de Russen beëindigen. Dat de autonome republiek eigendomsrecht claimt, doet volgens hem niet ter zake. 'De Krim doet niet mee in deze procedure.'

Verdragen

Naar Kiev:
Volgens de Haagse Conventie uit 1954 moeten cultuurgoederen tijdens gewapende conflicten worden beschermd tegen plundering, beschadiging en inbeslagnamen. Vaststaat dat internationaal de Krim als bezet gebied wordt gezien. Die status verbiedt het terugsturen van de schatten.

Ook het Unesco-verdrag uit 1970 werpt een dam op tegen illegale in- en uitvoer van cultureel erfgoed. Volgens advocaat Van den Bergh beschermen beide regelingen de collectie tegen inlijving door de Russen.

Naar de Krim:
De Haagse Conventie uit 1954, die als argument voor Kiev wordt aangedragen, is niet van toepassing. Oorlogshandelingen waren er niet, begin 2014. Van Leeuwen: 'Afgezien van enkele opstootjes is er geen schot gelost.' Oekraïne kan zich ook niet beroepen op het verdrag van de Unesco. Op het moment dat de objecten het land verlieten - eerst voor een tentoonstelling in Bonn, later in Amsterdam - was dat met instemming van alle betrokken partijen; aan alle voorwaarden was voldaan. 'Je kunt niet volhouden dat een en ander nu ineens illegaal is. De musea kunnen er niets aan doen dat de situatie is veranderd.'

De vrees dat Rusland aast op de objecten is volgens hem ongegrond. 'Dit is geen wedstrijdje Rusland-Oekraïne. Rusland is geen partij. Er is nog veel meer in de musea op de Krim. Dat is ook niet in Moskou of Sint-Petersburg beland.'

Beeld de Volkskrant

Locatie

Naar de Krim:
Alle objecten zijn opgegraven op het schiereiland en daar dus mee verbonden. Behalve voor deze tentoonstellingen hebben ze het gebied nooit verlaten. Van Leeuwen: 'Ze zijn zelfs nooit in Kiev geweest.' De verzamelingen van de vier musea vormen een samenhangend beeld van alle culturen die hun stempel drukten op de Krim. De advocaat heeft de instellingen bezocht. 'Een treurig gezicht. Je ziet lege vitrines met plaatjes. Er zijn gaten geslagen in de collectie. Van een serie grafzerken van één familie staan er drie op de Krim en één in Amsterdam. Dat begrijpt daar niemand.'

Naar Kiev:
Het Nationaal Historisch Museum van de Historische Schatten van Oekraïne in Kiev heeft al een verzameling kunst uit de Krim. De instelling leverde de spectaculairste voorwerpen aan de exposities in Bonn en Amsterdam. Die zijn al kort na de tentoonstelling teruggegaan. Volgens Van den Bergh is de verbintenis met het gebied geen juridisch argument. 'De stukken zijn opgegraven in Oekraïne, waarvan de Krim deel uitmaakt. De wet zegt: archeologische vondsten komen toe aan de staat Oekraïne.'

Papier

Naar de Krim:
Het contract tussen het Allard Pierson Museum met de instellingen op de Krim bepaalt dat de objecten na beëindiging van de expositie moeten worden teruggestuurd. Advocaat Van Leeuwen: 'Daarvan kun je alleen in uitzonderlijke situaties afwijken. Maar dit was geen overmacht. Het Allard Pierson was gewoon bang.'

De exportvergunning die Oekraïne had afgegeven, met een inmiddels ver overschreden datum voor teruggave, is volgens Van Leeuwen van beperkt gewicht. 'Dat was een administratieve handeling zonder civielrechtelijke betekenis.' Tekenend is volgens hem dat Oekraïne zich in 2014 nooit heeft verzet tegen verlenging van de expositie, van mei tot augustus.

Naar Kiev:
In de overeenkomsten staat dat de objecten cultureel erfgoed zijn van Oekraïne. Van den Bergh: 'Dat de musea worden genoemd als afleveradres is niet zo verwonderlijk: zij hadden tot het moment van de illegale annexatie beperkte operationele rechten. Die zijn inmiddels beëindigd. De objecten hebben nu een illegale status in Nederland en moeten terug naar het land van herkomst.'


Interview Valentina Mordvintseva

Het was haar idee, die tentoonstelling in Amsterdam. Heeft de Krim-archeologe spijt nu de stukken misschien niet meer terugkomen? Je zou het ironisch kunnen noemen. Valentina Mordvintseva (49), verbonden aan het Archeologisch Instituut van de Krim, sprak in februari 2014 in Amsterdam nog opgewekt over het schiereiland als een opwindende plek waar eeuwenlang zoveel culturen passeerden. Vier maanden later was er alweer een omstreden bezetter bij gekomen: de Russen.

Mordvintseva was de samensteller van de expositie in het Allard Pierson Museum, dat na de annexatie besloot de Krimschatten voorlopig niet terug te sturen. Woensdag is de archeologe aanwezig in de rechtbank van Amsterdam, waar zowel de vier musea op het schiereiland als Oekraïne de collectie opeisen. 'Ironisch? Laten we het op interessant houden: het is voor het eerst dat ik de komst van een andere cultuur zelf kan aanschouwen.'

Bent u boos op het Allard Pierson, dat de objecten niet terug durft te sturen?
'Nee, ik kan het museum niets verwijten. Ik ben boos op de situatie.'

Moet de kunst terug naar de Krim?
'Ik ga niet in op de wettelijke aspecten, ik ben geen jurist. Maar ik voel me verantwoordelijk. Ik ben degene die de musea heeft gevraagd mee te werken aan de expositie. Het was mijn idee, mijn concept. Ze waren niet onmiddellijk enthousiast. Ik zei: jullie zijn onbekend buiten de Krim. Dit is een kans. En dan gebeurt zoiets. Ik ken alle conservatoren daar, ik durf ze nog nauwelijks onder ogen te komen. Als ik op de markt loop, word ik erop aangesproken. Ik voel me schuldig. Ik vind dat ze door dezelfde deur terug naar binnen moeten als de deur waardoor ze naar buiten zijn gegaan.'

Wat is er in de musea te zien van de kwestie?
'Soms zie je gelijk dat de vitrines leeg zijn. Dan staat er een bordje: dit object bevindt zich in Amsterdam. Kleinere voorwerpen zijn vervangen. Maar er ontbreekt bijvoorbeeld een belangrijk beeld, een vrouwenfiguur met slangenbenen, een iconisch beeld voor de Krim. Dat is een groot verlies.'

In Oekraïne bestaat de vrees dat kunst gaat verdwijnen naar musea in Moskou en Sint Petersburg.
'Ik betwijfel of Rusland op kunst uit de Krim aast. In de Sovjettijd was dat ook niet het geval. Mocht die dreiging bestaan, dan is het aan de musea om dat te voorkomen.'

Bent u misschien boos op Oekraïne, dat ook de schatten claimt?
'Ik voel me nog zeer verbonden met Oekraïne. Mijn dochter en mijn kleinzoon wonen in Kiev. Maar de schatten zijn op de Krim opgegraven, daar bewaard, daar tentoongesteld. Dus ja, daarover ben ik een beetje boos.'

Valentina Mordvintseva.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden