Kies ons, deze stad heeft het beste plan

Eén Nederlandse stad of regio wordt, samen met het Maltese Valetta, in 2018 Europese Culturele Hoofdstad. De 'bidbooks' met plannen zijn ingeleverd. Begin 2013 maakt een internationale jury bekend welke van de vijf kandidaten doorgaan naar een tweede ronde. Het kabinet maakt daaruit eind dat jaar een keuze, in mei 2014 te bekrachtigen door de Europese ministers van Cultuur.

Maastricht en Euregio:


Proeftuin voor Europa

Motto Europa herontdekt


Budget 80 miljoen euro


Opvallend Eerste 'euregionale' film, première in 2018 tegelijk in alle regiosteden


www via2018.eu


Maastricht beweert van alle Nederlandse kandidaten 'het meest Europese bod' te hebben als Culturele Hoofdstad van Europa. Want niet alleen de Zuid-Limburgse steden en de provincie doen mee, ook steden in België (Luik, Hasselt, Genk, Tongeren) en Duitsland (Aken).


Rode draad: Europa herontdekt. 'We hebben hier al te maken met een verscheidenheid aan culturen: Nederlands, Vlaams, Waals, Duits', zegt artistiek directeur Guido Wevers. 'Wij zetten eenheid in verscheidenheid centraal. Wij herontdekken Europa en verbinden mensen met elkaar.'


Het bidbook van 'Maastricht samen met de euregio Maas-Rijn' is een 120 pagina's dikke krant. Daarin onderscheidt de stad zich van Eindhoven en Den Haag, die met een luxe boekwerk op de proppen kwamen. Het budget is het op een na hoogste: 80 miljoen euro, waarvan 60 miljoen van lokale en regionale overheden (Maastricht 20 miljoen, provincie Limburg 20 miljoen, Zuid-Limburgse en buitenlandse partners 20 miljoen). Volgens Wevers gaat het niet om het geld, maar om de inhoud. Hij verbaast zich over Eindhovens grote budget.


Wel is Maastricht het meeste geld kwijt aan de voorbereiding van het bidbook: 6,9 miljoen euro. Volgens Wevers is dat inclusief 2,4 miljoen euro die al is uitgegeven aan ruim 30 onderzoeks- en experimentele projecten in kunst en cultuur.


De euregio Maas-Rijn noemt zich een proeftuin voor Europa. Volgens Wevers heeft Brabant dat concept gepikt: 'Het stond al in ons eerste bidbook van maart. Tot onze verbazing lazen we dat nu ook Eindhoven zich profileert als proeftuin.'


'Spreken in vele talen' vormt het hart van de programmering. Er komt een 'Euregionaal ontwikkelde' film en een opera, uitgevoerd door de operagezelschappen van Luik, Aken en Maastricht. Een World Music Contest 2018 is voorzien, evenals de dansproductie Act your Age. Veel aandacht krijgen jongeren die na 1992 zijn geboren: de 'generatie Maastricht'. Burgemeester Onno Hoes: 'Ze spreken een gemeenschappelijke taal, wisselen over de grenzen heen ervaringen uit en volgen dezelfde trends. Hun belevingswereld is internationaal. Zij leven het nieuwe Europa.'


Peter de Graaf

Eindhoven en Brabantse steden:


Pionieren zit in de genen

Motto Verbeelding ontwerpt Europa


Budget 141,5 miljoen euro


Opvallend Piet Hein Eek bouwt een wijkje, een soort souk, van afvalmaterialen


www 2018eindhoven.eu


'De bankwereld kraakt, de Europese Unie schuurt, de culturele sector staat onder druk. Oude systemen werken niet meer of lopen vast', zegt artistiek directeur Martijn Sanders van Eindhoven/Brabant Culturele Hoofdstad van Europa. 'We moeten vernieuwen, buiten onze kaders denken, innoveren, de toekomst ontdekken. We willen één groot cultureel laboratorium zijn met ruimte voor experimenten, met als centraal motto: Imagination Designs Europe.'


Pionieren zit in de genen van Eindhoven, dat samen met Den Bosch, Tilburg, Breda en Helmond meedingt. 'Veel culturele hoofdsteden laten zien wat er wás, kijken terug. Wij laten zien wat er kómt', aldus burgemeester Rob van Gijzel. Eindhoven experimenteert met kunst en cultuur in wat genoemd wordt 'de proeftuin'. Sanders: 'Wij bieden dit onvertaalbare Nederlandse woord 'De Proeftuin' aan Europa aan.'


Het budget is groot en ambitieus: 141,5 miljoen euro, waarvan 100 miljoen van de vijf steden en de provincie. De bidbook-fase alleen kost al 4 miljoen euro. Maar ook als Eindhoven het niet haalt, is dat volgens Van Gijzel geen weggegooid geld: 'Er zijn zoveel ideeën, we gaan er sowieso mee verder. Het zou gek zijn als we al die plannen dan afblazen.'


Er worden 3 tot 4 miljoen bezoekers verwacht voor ongeveer 300 cultuurprojecten, variërend van een stadsopera (Helmond) en een souk van afvalmaterialen, gebouwd door Piet Hein Eek (Breda), tot de eerste World Design Expo met 100 landenpaviljoens (Eindhoven) en 'performances' op de Tilburgse kermis. De Brabantse kloosters zullen kunstenaars huisvesten en Den Bosch, dat in 2016 al het Jheronimus Bosch-jaar viert, zal de beroemde schilder ook twee jaar later 'in het perspectief van het hedendaagse Europa plaatsen'.


Commissaris van de koningin Wim van de Donk roemt de samenwerking tussen de Brabantse steden. De voorbereidingen brachten 'nieuw elan'. Toch was er eerst veel weerstand. Van Gijzel: 'Ik snap de discrepantie tussen 'we zitten in een crisis' en 'dan ga je dit soort dure dingen doen'. We komen uit de crisis door geloof in de toekomst te hebben.'


Peter de Graaf


Utrecht:


Rafelranden als podium

Motto Trust the Future, create your city


Budget65 miljoen euro


Opvallend Muzikant Kyteman trekt met zijn Kytopia Karavaan door Europa op zoek naar nieuwe muzikale invloeden


www utrecht2018.eu


Utrecht profileert zich met zijn jonge en hoog opgeleide bevolking als een snel groeiende regio van kennis en cultuur. De stad transformeert razendsnel 'van een wat onopvallende dienstenstad naar een competitieve Europese regio met een tintelend cultureel leven, een veelbesproken creatieve industrie en een groot potentieel aan kennisintensieve bedrijven', zo beschrijven de plannenmakers het.


Veel activiteiten zijn in 2018 dan ook niet onder de Dom, maar juist op 'rafelranden' buiten de historische binnenstad. Waar de transformatie van de stad het meest zichtbaar is, kortom. Het nieuwe centraal station dat nu nog in aanbouw is, kan bijvoorbeeld als theaterpodium dienen. Manifestaties kunnen plaatsvinden in een culturele broedplaats, maar ook op een braakliggend terrein in een achterstandswijk, of in vinexwijk Leidsche Rijn. Uitgangspunt is dat de locaties op fietsafstand zijn. Ook buurgemeenten als Baarn, Oudewater en Bunnik doen mee, onder het motto 'wij zijn 18'.


Het gaat in Utrecht niet alleen om 'hoge' cultuur, maar ook om toegankelijkheid voor degenen die niet regelmatig naar musea of schouwburgen gaan. Op de voormalige vliegbasis Soesterberg moet in de zomer van 2018 bijvoorbeeld een groots cultureel jongerenfestival worden gehouden. Er is ook veel aandacht voor community art, toegankelijke kunst vanuit de gemeenschap met aandacht voor sociale vraagstukken.


De viering van 300 jaar Vrede van Utrecht volgend jaar met tal van culturele activiteiten moet de opmaat vormen naar Utrecht Culturele Hoofdstad 2018. Op de opening op 13 april 2013 treedt Junkie XL op met het Metropole Orkest, op het dak van de A2-tunnel bij Leidsche Rijn. Dergelijke bijzondere programma's komen er ook in 2018.


Utrecht wil al sinds 2000 culturele hoofdstad worden en heeft een budget van 65 miljoen euro. Daarvan wordt 28 miljoen euro opgebracht door stad en provincie. Eén icoon is alvast op tijd klaar: in 2014 moet het peperdure Muziekpaleis openen, dat wordt gebouwd op het Vredenburg.


Charlotte Huisman


Den Haag:


1.200 ideeën uit de stad

Motto Stad zonder muren, vrijplaats voor grenzeloos denken


Budget 52,5 miljoen euro


Opvallend Muziek- en dansgebouw staat in 2018 mogelijk nog in de steigers


www denhaag-2018.nl


'Mama vindt het hier heel mooi en proper, maar Papa vindt dat ze hier geen smaak hebben en dat er muzikaal weinig niveau is.' Dat noteerde de 9-jarige Wolfgang Amadeus Mozart in zijn dagboek over Den Haag.


Den Haag verwacht meer dan genoeg niveau te hebben in 2018. Idealisme spreekt uit de kandidatuur van de stad die nooit stadsmuren had en daar zijn motto aan ontleent: 'Stad zonder muren, vrijplaats voor grenzeloos denken.' Symbolische muren moeten worden geslecht, of op z'n minst moet er overheen worden gekeken. Amateurs en toptalent ontmoeten elkaar, net als de volkse Schilderswijk en het chique Benoordenhout.


'Weinig Nederlandse steden zijn zo gesegregeerd', zegt Aus Greidanus, artistiek leider van Den Haag Culturele Hoofdstad 2018. 'Dat begon al toen Floris IV hier een jachtslot bouwde met boerderijen ernaast die kippen leverden. Het laagste volk en de keizer waren buren.'


De hofstad afficheert zich als stad van vrede en recht, met het Vredespaleis en tal van VN-instellingen. Wie het vierkante bidbook kantelt, ziet gelijkenissen met het schilderij Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan.


Muren of niet, spannend wordt het of in 2018 de muren al zijn opgetrokken van het Spuiforum, het nieuwe onderkomen van het Nederlands Danstheater, het Residentie Orkest en het Koninklijk Conservatorium. De gemeenteraad heeft nog veel vragen en moet komende week de knoop doorhakken, Kosten: 181 miljoen euro.


Burgemeester Jozias van Aartsen hield bij de presentatie van de 2018-plannen een warm pleidooi: 'Het Spuiforum is geen prestigeobject in steen, maar een verbeelding van creativiteit. Het mag crisis zijn, maar na de crisis van 1929 werd in 1935 ook het Gemeentemuseum van architect Berlage gebouwd. Dat gebeurde in magere jaren, tegen de verdrukking in.'


Den Haag heeft het kleinste budget van de kandidaat-hoofdsteden: 52,5 miljoen euro, waarvan al 2,5 miljoen is uitgegeven. Er zijn al 1.200 ideeën van Hagenaars verzameld, van een monorail aan zee tot een 'Klein Oerol' in Scheveningen.


Bart Dirks


Leeuwarden (Ljouwert):


'Mienskip' en romantiek

Motto Was aanvankelijk 'Wonders of land and water', maar dat werd geschrapt


Budget 56 miljoen euro


Opvallend Opening met optreden van driehonderd Friese paarden


www 2018.nl


Leeuwarden kan een zetje gebruiken. 'Friesland ligt niet alleen in de periferie van Nederland, maar ook van Europa', waarschuwen de plannenmakers. Jonge mensen trekken er weg, de stad kampt met een braindrain. Het benoemen van problemen is een bewuste keuze, zegt artistiek directeur Rudi Wester. 'Wij zijn anders dan andere steden. Wij leggen onze zwakheden bloot. We hebben het echt nodig om culturele hoofdstad te worden.'


Want als Leeuwarden culturele hoofdstad wordt, doorbreekt dat de negatieve spiraal. Jongeren blijven dan hopelijk in Friesland. Alle cultuur in de provincie - het nieuwe Fries museum, het planetarium van Eysinga - komt weer volop over het voetlicht.


Bindende factor in de Friese cultuur is een sociale gedachte: mienskip, Fries voor gemeenschapszin. Denk aan de inzet van vrijwilligers bij de organisatie van de Elfstedentocht. Langs de elf steden moet in 2018 een zonnebootrace komen.


Het draaiboek is geordend langs drie thema's: water, land en horizon. 'Wonders of land and water' was aanvankelijk het motto, maar dat is geschrapt. 'We vonden het niet lekker lopen', zegt Wester. 'We zijn nog aan het brainstormen over wat we wel willen. Een motto is overigens niet verplicht.'


Natuur is belangrijk in de plannen. Samen met collega-culturele hoofdstad Valetta op Malta wordt gewerkt aan een project om grutto's te beschermen. De paarden bij de aftrap - 'lange manen en staart, brede schouders en een lange hals' - stralen trots uit, volgens de plannenmakers. 'Hét symbool voor Leeuwarden 2018.' Aan de Lauwerszee, een van de donkerste gebieden van Nederland, komt een Dark Sky Park: kunstenaars die met beelden de duisternis laten zien.


De plannen strekken zich uit over de gehele provincie. 'Maar het gaat echt om Leeuwarden', benadrukt Wester. De Blokhuispoort, een oude stadsgevangenis, wordt het zenuwcentrum van culturele activiteiten. Zoals een expositie van noordelijke romantici en jonge Friese schilders. 'Bij hen zie je het niet altijd op het doek, maar ze zijn heel romantisch in hun hart.'


Ana van Es


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden