Kiemen van misdaad detecteren

Plaats: Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving, Leiden..

'Als je vandaag de dag iets over criminaliteit wilt zeggen, moet er altijd een kern van hardheid in zitten. Er is nauwelijks plaats voor nuancering. Criminaliteit moet immers hard worden aangepakt.'

De tenen van dr. Frank Weerman krommen zich geregeld bij de ferme taal van, vooral, politici. Want de 34-jarige criminoloog heeft meer met de nuance, als onderzoeker bij het Leidse NSCR, het aan de Universiteit Leiden gelieerde Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving.

Weerman coördineert het 'scholenproject' van het NSCR. Daarin zoeken hij en zijn collega's verbanden tussen crimineel gedrag van jongeren en hun sociale netwerken op de middelbare school. De komende jaren ondervragen zij daartoe tweeduizend leerlingen van het vmbo, het voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs. Voor een cd-bon van vijf euro vullen leerlingen een vele tientallen vragen tellende lijst op de computer in.

Weerman heeft inmiddels heel wat uurtjes doorgebracht met zijn alternatieve lessen over het overtreden van regels en wetten, waarin hij zijn enquête presenteert. 'Natuurlijk is het wel intimiderend als je langs zo'n groepje beren van kerels moet lopen, maar als je ze individueel spreekt, of in de klas, zijn het in feite heel aardige jongens.' Dat wil niet zeggen dat er geen rottigheid wordt uitgehaald.

'Veel leerlingen zeggen zich soms crimineel te gedragen. Van kleine diefstalletjes en zwartrijden tot inbraken, berovingen en geweld. Maar de groep die ernstig over de schreef gaat, is heel klein. Nog steeds is een gevecht waarbij iemand gewond raakt, of de diefstal van een videorecorder op school, een aangrijpende gebeurtenis.'

Weerman heeft iets met criminaliteit en met jongeren. Al tijdens zijn promotie-onderzoek in Groningen richtte hij zich daarop. 'Mijn uitgangspunt is dat sociale bindingen van jongeren een sterke relatie hebben met eventueel crimineel gedrag. Ik probeer daarvan een zo compleet mogelijk beeld te krijgen, waarin zowel ouders, school als vrienden zijn opgenomen.'

Hij bezocht daartoe jongeren in gevangenissen en inrichtingen. 'Ik vind het geweldig leuk ze te spreken. Vooral de criminele. Die zijn vaak wat socialer in de omgang. Misschien omdat ze meer hebben meegemaakt dan niet-criminele leeftijdsgenoten.'

Weerman test nu de hypothese dat middelbare scholen belangrijk zijn bij zowel het ontwikkelen als het signaleren van probleemgedrag. 'We volgen brug- en derdeklassers en proberen erachter te komen wie hun vrienden zijn. Of delinquente leerlingen naar elkaar toe trekken of voor anderen een rolmodel zijn.' Weerman zal deze leerlingen hun schoolperiode lang volgen en hopelijk ook als ze van school af zijn, al dan niet als drop out. Een kleine groep van probleemjongeren wordt wat intensiever gevolgd.

'Er is wel veel onderzoek gedaan, maar belangrijke vragen zijn nog onbeantwoord', motiveert Weerman zijn project. 'Zo weten we wel welke kenmerken een school succesrijk maken, maar niet wat er dan met de leerlingen gebeurt. Hoe loopt het bijvoorbeeld af met de leerlingen die speciaal begeleid zijn? We weten ook weinig van de rol van netwerken tussen leeftijdgenoten.'

Geregeld bezoekt Weerman zelf de scholen voor gegevens. Zijn belangrijkste activiteit behelst, naast het coördineren van de scholenstudie, echter het uitwerken van de gegevens uit de duizenden vragenlijsten en interviews.

'Dat zijn meer dan een miljoen cijfers. Het is een hele klus daaruit wijs te worden en er zinnige berekeningen op los te laten. Er komen ongetwijfeld details uit die niet tot het grote publiek zullen doordringen, maar wel op de langere termijn consequenties kunnen hebben voor de preventie van criminaliteit.'

Zelf vreest Weerman niet dat zijn kinderen ooit crimineel worden, want die heeft hij niet. 'Dat zal er ook wel niet van komen. Niet vanwege de samenleving, maar door ons werk. Mijn partner en ik maken lange dagen, daar hebben we voor gekozen. Zij is officier van justitie en beziet criminaliteit met een meer juridische blik. Dat leidt bij ons thuis tot veel interessante discussies.'

Weermans onderzoek is nogal fundamenteel. 'Criminaliteit is nu in Nederland topic nummer één. Er wordt veel over gezegd, maar veel klopt niet, of is nog onbekend. Het is voor ons natuurlijk leuk dat daardoor meer geld voor onderzoek komt, maar ik vind het wel zorgelijk dat de criminaliteit in Nederland zo dik wordt aangezet.'

De meeste mensen kunnen veilig op straat lopen, stelt Weerman. 'Er zijn wel onveilige wijken, maar slechts enkele en zelden wonen daar politici. Je ziet dat allerlei frustraties en ongenoegen in de samenleving worden geprojecteerd op de criminaliteit. Problemen met de multiculturele samenleving en omgangsnormen worden al snel gereduceerd tot veiligheidsproblemen. Op middelbare scholen zie ik overigens dat de culturele integratie veel verder is voortgeschreden dan veel mensen denken.'

De huidige repressieve weg, zoals strenger straffen, met meer gevangenen in één cel, of jeugdinrichtingen omvormen tot gevangenissen, is niet de juiste, meent de criminoloog. 'Nog steeds komen mensen vaak slechter uit de gevangenis dan ze erin gingen. Er moet in Nederland meer aandacht komen voor de effectiviteit van rehabilitatieprojecten. Concrete projecten rond het stimuleren van sociale vaardigheden en het verbeteren van gedrag, in combinatie met aandacht voor de sociale omgeving, zoals hulp bij school en opvoeding, lijken succes te hebben. Je moet wel méér doen, maar niet per se strenger.'

Hij zou er eigenlijk meer opiniërende stukken over willen schrijven, maar daar komt het niet van. 'In de huidige fase van mijn carrière wil ik toch vooral publiceren in wetenschappelijke tijdschriften. Bovendien past het schrijven van zo'n krantenartikel niet zo bij mijn karakter. Ik zou me er echt toe moeten zetten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden