KGB-documenten in sokken naar datsja gesmokkeld

Het verhaal is even mooi als bizar als ongelooflijk. Zo bizar, dat een schrijver van spionageverhalen duimzuigerij zou worden verweten: Russische archivaris pent twaalf jaar lang de uiterst geheime documenten uit de archieven van de KGB over, verstopt de aantekeningen onder zijn vloer en koopt met die schat aan informatie,...

Toch is dat het verhaal van Vasili Nikititsj Mitrokhin, een nu 77-jarige voormalige KGB-agent. De informatie die hij kopieerde uit de archieven van het Eerste Hoofddirectoraat van de geheime dienst KGB, de afdeling die zich bezighield met het buitenland, leidde zaterdag tot de ontmaskering van Melita Norwood (87), veertig jaar lang KGB-spionne in Groot-Brittannië. De map 'Norwood' is maar een van de duizenden files in het Mitrokhin-archief; eerder al kon in de VS de spion Robert Lipka worden aangehouden en veroordeeld, dankzij de informatie van Mitrokhin.

Mitrokhin trad in 1948 als officier in dienst van de KGB. Acht jaar later werd hij uit de actieve dienst overgeplaatst naar het KGB-archief in het gevreesde Loebjankagebouw, in het centrum van Moskou. Daar, mede onder invloed van de rapporten die hij zag, ontwikkelde Mitrokhin een steeds sterkere haat tegen het communistische bewind.

In 1972 werd begonnen met de verhuizing van het archief van Loebjanka naar Jasenevo, even buiten Moskou. Mitrokhin kreeg de verantwoordelijkheid voor de inrichting van het nieuwe archief, en had in die hoedanigheid onbeperkt toegang tot alle documenten, zelfs de supergeheime van 'Directoraat S', met de namen van buitenlandse KGB-agenten.

Mitrokhin begon in Jasenevo - met pen en papier - met het kopiëren van de geheime documenten. Hij smokkelde zijn aantekeningen het gebouw uit in zijn sokken, maar ook gewoon in zijn broek- of jaszakken. Thuis legde hij de papieren onder het matras, tot het weekeinde.

Dan nam hij ze mee naar zijn datsja . Hij verborg ze in een melkbus onder de vloer van zijn buitenhuis. Toen die na verloop van tijd volraakte, gebruikte hij tinnen en aluminium kisten. Toen Mitrokhin in 1984 met pensioen ging, had hij 200 duizend documenten verzameld, waaruit zeer gedetailleerd de mores van de KGB konden worden opgemaakt , vanaf het revolutiejaar 1917.

In 1992, toen de Sovjet-Unie op het punt stond uiteen te vallen, achtte Mitrokhin de tijd gekomen naar het buitenland te vluchten. Hij reisde naar Letland en meldde zich daar bij de Amerikaanse ambassade in Riga, en overlegde enkele duizenden van zijn documenten. Maar de dienstdoende CIA-agent was niet overtuigd van de authenticiteit ervan en wees Mitrokhin de deur - vermoedelijk de grootste flater uit de geschiedenis van de CIA, vond later ook de FBI: 'Dit is de meest complete en uitgebreide informatie over de KGB die ooit naar buiten is gekomen', zei die dienst.

Bij de Britse ambassade had Mitrokhin meer succes. Na langdurige interviews door MI6-officieren, besloten de Britten hem en zijn familie naar Groot-Brittannië te smokkelen en hem daar de Britse nationaliteit en een andere identiteit te geven. Dat gebeurde in november 1992. Een maand later bezocht een jonge MI6-agent de datsja bij Moskou, haalde de rest van de documenten onder de vloer vandaan, en bracht die over naar de Britse ambassade.

Geruchten over de grote archiefroof kwamen voor het eerst naar buiten in 1996, maar werden door de opvolger van de buitenlandse dienst van de KGB, de SVR, als 'absolute nonsens' terzijde geschoven.

'Iedereen die ooit voor de Sovjet-Unie heeft gespioneerd, in welk deel van de wereld dan ook, kan er niet meer gerust op zijn dat zijn geheim veilig is', zei historicus Christopher Andrew. In zijn boek The Mitrokhin Archive: The KGB in Europe and the West, dat volgende week verschijnt, wordt een deel van het archief openbaar gemaakt. Een ander deel wordt nog geheim gehouden, omdat onderzoek door westerse inlichtingendiensten nog niet is afgerond. Mitrokhin stelde bij de overhandiging als voorwaarde dat het gehele archief in de openbaarheid komt. 'Als een waarschuwing voor toekomstige generaties.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden