Analyse

Keukentafelgesprek is geen gezellig onderonsje

Gemeenten komen zelf kijken welke zorguitgaven echt nodig zijn. Toch resulteert ook dit systeem in rechtsongelijkheid.

Corrie van Brenk, voorzitter van AbvaKabo biedt Martin van Rijn anderhalf jaar geleden een zorgpetitie aan tijdens een protest op het Binnenhof tegen het besluit de zorgtaken over te hevelen naar gemeenten. Inmiddels is er veel ontevredenheid over deze verandering Beeld anp
Corrie van Brenk, voorzitter van AbvaKabo biedt Martin van Rijn anderhalf jaar geleden een zorgpetitie aan tijdens een protest op het Binnenhof tegen het besluit de zorgtaken over te hevelen naar gemeenten. Inmiddels is er veel ontevredenheid over deze veranderingBeeld anp

De term 'keukentafelgesprek' is beladen geworden sinds de overheveling van zorgtaken van het Rijk naar de gemeenten in 2015. Veel gemeenten willen inmiddels wat graag van dit woord af, omdat het zo veel gezelliger klinkt dan het eigenlijk is. Bij zo'n keukentafelgesprek komt een afgezant van de gemeente bij een hulpvragende thuis op bezoek - misschien helemaal niet aan de keukentafel - om te beoordelen hoe die 'erbij zit'. Bij simpele kwesties kan men het telefonisch af.

De bedoeling van dit gemeentelijke onderzoek staat omschreven in de nieuwe Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo): de gemeente moet beoordelen wat de best passende zorg en ondersteuning is voor de hulpbehoevende inwoners, zodat zij zo lang mogelijk zelfstandig kunnen wonen. Het gaat dan om vragen als: is huishoudelijke hulp echt onmisbaar, of kan de hulpvrager zelf - of anders zijn buren of zijn familie - ook even de stofzuiger pakken? Moet de gemeente echt betalen voor een traplift? En kan deze oudere, gehandicapte of chronisch zieke wellicht meebetalen aan de dagbesteding en begeleiding?

Er zit daarbij een forse adder onder het gras. Om de zorgkosten binnen de perken te houden, krijgen de 393 gemeenten van het Rijk een kwart minder budget om deze hulp te bieden.

Die bezuiniging moeten de gemeenten opvangen met 'slimme' oplossingen, zoals een grotere inzet van vrijwilligers en van familie en buren van de hulpvrager, die bovendien meer moet uitgaan van zijn 'eigen kracht': hij moet zo veel mogelijk zijn zaakjes zelf regelen. De uitkomst zal in veel gevallen zijn dat de hulpbehoevende minder hulp ontvangt dan voorheen.

Revolutie in de zorg

De grootste hervorming in de zorg is nu een jaar aan de gang. Hoe loopt het? Wat merken burgers ervan? Hoe werken zorgverleners nu? Destijds werd het ergste voorspeld. Wat is daarvan uitgekomen?

Deel 1 (zaterdag 2/1)
Bij verstandelijk gehandicapten

Deel 2 (vandaag)
Het keukentafelgesprek

'Het lijkt wel of de gemeente hulp expres ontmoedigt': lees hier de reportage

Deel 3
In de jeugdzorg

Deel 4
Langs bij bedrijven die in het gat springen

Groter aandeel ontevreden

Er zijn gemeenten waar de keukentafelgesprekken prettig verlopen en bewoners tevreden zijn over het resultaat. Ruim eenderde van de hulpbehoevenden vindt dat de gemeente goed naar hun situatie heeft gekeken. Maar een net iets groter aandeel is ontevreden. Ruim 40 procent vindt dat zijn gemeente onrealistische verwachtingen heeft van de ondersteuning die hij uit zijn netwerk kan verwachten, blijkt uit een peiling van belangenorganisatie Ieder(in) van chronisch zieken en gehandicapten.

Off the record zeggen sommige zorgverleners dat onder de hulpvragers zeker luie donders voorkomen, die zelf best meer kunnen doen. En het gebeurt ook echt dat drie buurvrouwen, in dit geval in de Amsterdamse Jordaan, zich spontaan uitspreken tegen hun alleenstaande buurman bij wie de Ziekte van Parkinson is geconstateerd: 'Als het je niet meer lukt, doen wij je boodschappen.'

Maar legio zijn ook de verhalen over gemeenten die zonder oog voor de omstandigheden bezuinigen op de zorg voor kwetsbare inwoners: de eerste gemeente die de rechter op dit punt terugfloot was eind 2014 het Friese Dantumadeel.

Zaak aangespannen

Leny van Westerhoven (63) uit Oosterhout is een van honderden andere hulpbehoevenden die sindsdien een zaak heeft aangespannen tegen de gemeente vanwege het korten van hulp. Van Westerhoven verloor beide onderbenen als gevolg van diabetes. Haar gemeente oordeelde desalniettemin dat zij zelf haar huis kan schoonmaken. In het keukentafelgesprek werd vooral bevestigd dat de vergoeding voor de hulp zou stoppen, vertelt Van Westerhoven.

Als mensen het zelf kunnen betalen of vaardig genoeg zijn schoonmaak in te kopen, doet de gemeente dat niet langer, legt de gemeente Oosterhout uit. Gemeenten zeggen gedwongen te zijn zulke keuzes te maken, omdat zij veel minder geld krijgen van het Rijk. Oosterhout vindt dat zij handelt binnen de grenzen van de wet. Die is niet echt duidelijk, vinden veel gemeenten.

Uiteindelijk zal de hoogste bestuursrechter, in dit geval de Centrale raad van Beroep, beoordelen hoe ver gemeenten mogen gaan met hun antwoord aan burgers dat ze het zelf moeten oplossen. Gevolg is dat gemeenten veel geld moeten uitgeven aan juridische procedures. En dat hadden ze beter kunnen besteden aan zorg, vinden de klagers.

Leny van Westerhoven Beeld Marcel van den Bergh
Leny van WesterhovenBeeld Marcel van den Bergh

Vrijgelaten

De gemeenten zijn op meer punten vrijgelaten door staatssecretaris Martin van Rijn in hoe zij de zorg voor hun inwoners organiseren. Te vrij, vinden critici. Bijvoorbeeld in het vaststellen van de bijdragen die mensen met een middeninkomen of hoger moeten betalen voor de geleverde zorg: de minima betalen maximaal 30 euro per maand, voor mensen met een hoger inkomen kunnen de kosten oplopen tot honderden euro's per vier weken.

De verschillen tussen de gemeenten zijn daarbij enorm. Hulpbehoevenden die hun zorg niet meer kunnen betalen, ervaren het als onrechtvaardig dat zij wel geholpen zouden worden als zij in een andere gemeente hadden gewoond. De grote verschillen tussen de gemeenten vergroot hun onvrede alleen maar; alsof het minder erg was geweest als iedereen in precies hetzelfde schuitje had gezeten.

Volgens staatssecretaris Van Rijn komen de eigen bijdragen nu meer overeen met wat de zorg in werkelijkheid kost. Maar uitgangspunt van de nieuwe Wmo blijft, zegt de bewindsman, dat zorg bereikbaar blijft voor iedereen die deze echt nodig heeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden