Ketterhaatster met een luchtige kant

Als een katholieke pitbull ging de dichteres Anna Bijns in de vroege Renaissance tekeer tegen de Reformatie. Maar ze had meer in haar mars dan felheid alleen.

Gespuis vond ze het: aardse duivels en wolven in schaapskleren. De katholieke Antwerpse dichteres Anna Bijns (1493-1575) moest niets hebben van lutheranen, die in de loop van haar leven steeds luider van zich lieten horen. Hervormer Maarten Luther zelf maakte ze uit voor bode van de antichrist; een valse profeet.


Dat is althans het imago van Bijns. Een felle ketterhaatster met een scherpe pen die tekeerging tegen alles wat luthers was. Maar Bijns kon meer, betoogt de Duitse neerlandica Judith Kessler in haar proefschrift Princesse der rederijkers, waarop ze dinsdag promoveerde aan de Radboud Universiteit.


Bijns kon ook luchtig zijn, zegt Kessler: 'Ze schreef bijvoorbeeld over een wedstrijd winden laten in een mannenklooster. En er zijn spotdichten van haar over het huwelijk. Dat was in die tijd een populair genre. Bijns is zelf overigens nooit getrouwd.'


Daarnaast had ze een devote kant, zoals blijkt uit haar lofdichten op Maria. En ze verdedigde het katholieke standpunt in ingewikkelde discussies over bijvoorbeeld de vrije wil - een belangrijk twistpunt tussen Rome en Luther.


'Van Bijns wordt meestal gezegd dat ze weliswaar veel talent had als dichteres, maar dat ze intellectueel erg eenvoudig was. Ook neerlandicus Herman Pleij herhaalt dat, in zijn recente biografie Anna Bijns van Antwerpen. Maar ik laat zien dat ze wel degelijk wist wat er speelde in de geleerde wereld', aldus Kessler.


Anna Bijns maakte de Reformatie van dichtbij mee. Toen Luther zijn 95 stellingen publiceerde, was ze halverwege de twintig. En toen ze stierf, was Antwerpen een haard van de Opstand tegen de katholieke Filips II.


Terwijl talloze protestante stromingen voet aan de grond kregen in haar stad, lijkt Bijns zelf nooit getwijfeld te hebben. 'Ze was vast overtuigd dat het katholicisme de enige weg was naar de hemel', zegt Kessler.


Spinwerk

Bijns verdiende haar geld als onderwijzeres, maar gestudeerd had ze niet. Voor haar theologische standpunten verliet ze zich op geestelijken. Ze moest niets hebben van leken die zelf nadachten over religie en Bijbellezen vond ze iets voor geleerde doctores. Vrouwen die zich zelfstandig op theologisch terrein waagden, vond Bijns het ergst. Als ze minder zouden studeren, zou het hun spinwerk ten goede komen, schreef ze over zulke types.


Bijns had contact met een aantal franciscaanse geestelijken. Een van hen was haar biechtvader Bonaventura, aan wie ze een aantal gedichten opdroeg. 'Bijns was heel goed op de hoogte van de manier waarop franciscanen in die tijd predikten', zegt Kessler. 'En de franciscanen vonden haar gedichten erg geschikt om het lutheranisme te bestrijden. Net als Luther zelf wist zij gewone mensen aan te spreken.'


Klauwen

Bijns' felle bewoordingen waren geen probleem voor de franciscanen. Kessler: 'Ze kreeg briefjes van hen dat ze goed bezig was en dat ze zo door moest gaan. Luther zelf kon er trouwens ook wat van. Het hoorde bij de tijd: als er iets verdedigd moest worden, dan gebeurde het met klauwen en nagels.'


Maar Bijns kon meer dan schelden op lutheranen. 'Toch blijft dat beeld hangen. Dat komt door de slimme manier waarop de franciscanen haar gedichten ordenden in de bundels die zij uitgaven', betoogt Kessler. 'Er staan volop anderssoortige gedichten in, met andere onderwerpen, maar door de rangschikking lijken die in dienst te staan van het antilutherse werk.'


Van Bijns zijn voornamelijk 'refreinen' bekend, gedichten waarvan iedere strofe eindigt met eenzelfde zin. Deze dichtvorm was typisch voor de rederijkers, die het literaire leven in haar omgeving domineerden en die hielden van ingewikkelde structuren en kunstjes met letters. Bijns beheerste het genre als geen ander, ook al was ze een vrouw en mocht ze geen lid worden van de rederijkerskamers waarin mannen samen dichtten.


Op het eerste gezicht lijken Bijns' refreinen inhoudelijk nogal ongeordend, wat past bij het idee dat ze niet erg geleerd was. Maar Kessler betoogt dat de gedichten wel degelijk een weloverwogen structuur hebben, met argumenten die een centrale boodschap moet onderbouwen.


Vaak namen die argumenten de vorm aan van beschuldigingen. In het refrein Het zijn aardse duivels die mensen kwellen bijvoorbeeld, betoogde Bijns dat gelovigen uit de buurt moesten blijven van lutheranen (de aardse duivels). Daarvoor gaf ze een reeks van beschuldigende argumenten: lutheranen waren gezonden door de duivel, ze zaaiden tweedracht, ze legden de Bijbel verkeerd uit, het waren weggelopen monniken enzovoort.


'De bedoeling was dat lezers ergens in de veelheid aan argumenten iets herkenden dat bleef hangen', zegt Kessler. 'Veel mensen wisten bijvoorbeeld dat Luther was weggelopen uit een klooster - en daarna ook nog met een non was getrouwd - dus dat sloeg aan.'


Vaak gebruikte Bijns verwijzingen naar de Bijbel als argument. In een wat ingetogener refrein over de vrije wil bijvoorbeeld, liet ze zien dat God in de Bijbel keer op keer de mens uitnodigde het goede te doen. Dus moest de mens de mogelijkheid hebben om te kiezen, schreef Bijns, anders was de uitnodiging niet oprecht. Zo bestreed ze Luther, die beweerde dat alleen God vrij was.


Hier begaf Bijns zich in een gecompliceerde discussie die gedomineerd werd door grote geesten als Luther en Desiderius Erasmus. 'Ze wist heel goed wat er speelde en hoe ze Luther kon aanpakken', zegt Kessler. Bijns gebruikte op dit punt opvallend vaak dezelfde Bijbelpassages als Erasmus: 'Mogelijk hadden de franciscanen haar uitgelegd wat hij schreef, want dat was in het Latijn.'


Aan de theoretische theologische argumenten van Erasmus waagde Bijns zich echter niet. Dat was werk voor geleerde mannen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden