Kerry's ultimatum: blunder of diplomatieke meesterzet?

Met zijn uitspraak dat een militaire actie tegen Syrië voorkomen kan worden als Assad zijn chemische wapenarsenaal opgeeft, heeft de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken John Kerry een nieuwe oplossing aangedragen in de kwestie-Syrië. Ongewild, zoals het Witte Huis beweert, of is hier nauwkeurig uitgedokterde diplomatie in het spel?

John Kerry tijdens de persconferentie na zijn ontmoeting met William Hague.Beeld getty

Het lijkt bijna te toevallig: op het moment dat Obama een masteroffensief is gestart om de wereld te overtuigen van de noodzaak voor een militaire interventie in Syrië, komt John Kerry met een alternatief: Assad kan een strafactie tegen zijn land voorkomen door binnen een week zijn chemische wapenarsenaal op te geven, zei hij tijdens een persconferentie na afloop van zijn ontmoeting met de Britse minister van Buitenlandse Zaken, William Hague. Maar, zo voegde Kerry daar meteen aan toe: 'Assad is dat niet van plan, en het kan ook duidelijk niet.'

De uitspraak ontglipte de minister schijnbaar spontaan en het Witte Huis haastte zich om te zeggen dat Kerry's woorden 'retorisch' bedoeld waren. Maar prompt was daar bericht uit Moskou, waar de Syrische minister van Buitenlandse Zaken en zijn Russische collega Lavrov die dag een onderonsje hadden. Syrië zou zijn chemische wapenarsenaal onder internationaal toezicht kunnen stellen en het verdrag tegen het gebruik van deze controversiële wapens kunnen tekenen, luidde het voorstel van Lavrov. Vanuit Syrië werd de bal vervolgens ingekopt: het voorstel kreeg daar een warm onthaal.

Diplomatieke meesterzet?
Binnen één dag waren de kaarten opeens heel anders geschud: Rusland kwam als vredestichter uit de bus en Kerry was de grote blunderaar. Maar was hier wel echt sprake van een misstap, of eerder van een diplomatieke meesterzet?

'Als dit plan vooraf is uitgedacht, dan is het erg handig gespeeld', zegt Rob de Wijk, directeur van het Den Haag Centrum voor Strategische Studies. 'De sleutel ligt dan bij Iran en Rusland en niet meer bij Amerika.'

'Ik kan me bijna niet voorstellen dat Kerry in deze kwestie, waarin alles van tevoren is uitgedacht en ieder woord gewogen wordt, met een spontane uitspraak komt', zegt topdiplomaat Koos van Dam, auteur van het boek The struggle for power in Syria. 'Maar het kán wel. Een goede minister wijkt soms van zijn script af. Bovendien was Kerry moe. Het kan zijn dat hij dit plan tijdens de persconferentie echt spontaan heeft verzonnen.'

Het lijkt Van Dan onwaarschijnlijk dat Kerry voorafgaande aan zijn uitspraak een geheime bespreking heeft gehad met zijn Russische collega Lavrov. 'Daarvoor liggen de standpunten en belangen van de Amerikanen en Russen echt te ver uit elkaar. Maar feit is wel dat het Witte Huis nu niet meer om dit voorstel heen kan.'

John Kerry en William Hague tijdens de persconferentie na hun bespreking op maandag.Beeld getty
 
Een goede minister wijkt soms van zijn script af. Bovendien was Kerry moe.

Dat bleek gisterenavond eens te meer. Obama liet zich door maar liefst zes Amerikaanse televisiezenders interviewen en beschreef het voorstel van Kerry - misschien wel noodgedwongen - als 'in potentie positief'.

Toch zijn er genoeg redenen om aan te nemen dat de president dit meent. Iedereen weet dat Obama zijn militaire troepen liever binnenslands houdt. Hij heeft weinig zin om zich na de tragedie van Irak en Afghanistan opnieuw in een broeinest te mengen, maar ziet zich hiertoe gedwongen door de door hemzelf opgeworpen 'rode lijn'.

Mandaat Congres is noodzakelijk
Een diplomatieke uitweg, zoals het voorstel van Lavrov (of Kerry - het is maar net hoe je het bekijkt), zou een dankbaar alternatief voor militair ingrijpen kunnen zijn. Eens te meer nu nog maar de vraag is of Obama's plan voor een strafactie tegen Syrië goedkeuring krijgt in Congres, die deze week over de kwestie stemt. Berekeningen van The Washington Post en The New York Times laten zien dat het gros van de leden van het Congres zich niet achter militair ingrijpen in Syrië schaart - evenals het Amerikaanse volk.

Volgens Rob de Wijk is het echter niet zo dat de stemming in het Congres door het alternatieve plan minder van belang is: 'Het is nu juist extra belangrijk dat Obama een mandaat van het Congres krijgt, anders gaat het hele plan van onder toezicht stellen niet door. Dan denkt Assad ook: laat maar zitten, daar werk ik niet aan mee.'

Een protest voor het Capitool in Washington om Congresleden te overtuigen van militair ingrijpen in Syrië.Beeld ap

Ook als het op papier tot een deal komt, blijft de vraag of Assad daadwerkelijk zijn chemische wapenarsenaal opgeeft. Experts bestempelden dit scenario tegenover Reuters als een 'fantasie' en zeiden dat het 'onmogelijk te verifiëren' is of Assad zich aan de afspraak houdt. Het is ook nog eens onduidelijk waar Assad zijn chemische wapens heeft ondergebracht.

Rebellen
'Bovendien zijn er harde bewijzen dat ook rebellen over deze wapens beschikken', aldus Rob de Wijk. 'Als Assad zijn wapenarsenaal onder toezicht moet stellen, dan zou dat voor rebellengroepen als Al Nusra een motief kunnen zijn om juist die chemische wapens in te zetten. Op die manier kunnen ze de onbetrouwbaarheid van Assad aantonen. Daarnaast vraag ik me af wie het lef heeft om met gevaar voor eigen leven toezicht te houden op het chemische wapenarsenaal van de Syrische regering.'

Van Dam voegt daar nog aan toe dat Assad - indien er een deal wordt gesloten - daar naar alle waarschijnlijkheid iets tegenover wil hebben staan. 'Hij zou bijvoorbeeld kunnen eisen dat Israël dan het Verdrag voor het Verbod op Chemische wapens ratificeert. En dat gaan ze natuurlijk niet onder druk van Assad doen.'

Als het Russische voorstel tot een deal leidt, dan zou Kerry's 'spontane' uitspraak als een historisch moment in de Amerikaanse diplomatie de boeken ingaan. Rob de Wijk: 'Wat mij betreft zou Obama dan alsnog de Nobelprijs van de Vrede verdienen.'

 
Als Assad zijn wapenarsenaal onder toezicht moet stellen, dan zou dat voor rebellengroepen als Al Nusra een motief kunnen zijn om juist die chemische wapens in te zetten.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden