Kernwapens zijn nog lang de wereld niet uit

Weg met de kernwapens? Welnee. De arsenalen worden gemoderniseerd, in Oost en West. Maar niemand heeft het er nog over en politici trekken er geen stemmen mee. Juist dat vergroot het gevaar van een kernoorlog.

Beeld epa

Het zal er niet van komen, kernwapens zullen niet uit Nederland verdwijnen. De Tweede Kamer debatteerde deze week keurig over een nationaal kernwapenverbod. Dat moest wel, want 45 duizend mensen hadden daarvoor hun handtekening gezet. Heel even leefde zo de geest van de jaren tachtig weer op. Toen woedden er felle discussies over het plaatsen van kernraketten en stond het Amsterdamse Museumplein vol met mensen die 'liever een Rus in de keuken hadden dan een raket in de tuin'. Maar meer dan de geest is het niet. Alles wijst juist de andere kant op: kernwapens zullen nog lang niet de wereld uit gaan. En de kans dat ze nog eens worden gebruikt is zeker niet minder geworden.

De sfeer is heel anders dan in 2009. Toen pleitte de Amerikaanse president Obama in Praag nog voor een wereld zonder kernwapens. En de wereld wilde dat best geloven ook. De Koude Oorlog was voorbij. Het 'Rijk van het Kwaad', zoals president Reagan de Sovjet-Unie ooit had bestempeld, had plaatsgemaakt voor een nieuwe vijand: het islamitisch terrorisme. Daartegen waren kernwapens nutteloos. Het grootste gevaar was dat terroristen de hand zouden kunnen leggen op nucleair materiaal. De grootmachten hadden sinds de jaren zestig hun kernarsenalen al sterk gereduceerd. Het volledig ontmantelen ervan zou andere landen het motief ontnemen om ook te proberen een atoommacht te worden.

Het was een pragmatische echo van het droombeeld dat Ronald Reagan in de jaren tachtig koesterde. De conservatieve Republikeinse president was ervan overtuigd dat kernwapens immorele wapens waren die het Bijbelse Armageddon zouden kunnen betekenen voor de wereld. Zijn afkeer van atoomwapens zat zo diep dat hij dertig jaar geleden in Reykjavik, tot schrik van zijn adviseurs, bijna een akkoord met Sovjetleider Michaïl Gorbatsjov sloot over het afschaffen van hun kernarsenalen. De top mislukte alleen maar omdat Reagan geen afstand wilde doen van zijn plan voor een raketschild in de ruimte.

Gesprekken

In 2010 zette Barack Obama nog een klein stapje in de richting van zijn ideale wereld. Samen met Dmitri Medvedev, toen even president in plaats van Vladimir Poetin, tekende hij het New START-verdrag waarin beide landen beloofden het aantal operationele strategische kernkoppen tot maximaal 1.550 te reduceren. Sindsdien liggen de wapenbeheersingsgesprekken volledig stil, voor het eerst sinds eind jaren zestig. Onder president George W. Bush halveerde het aantal actieve kernwapens nog tot iets meer dan 5.000. Onder Obama zijn dat er slechts een paar honderd minder geworden. Nog veel minder zullen het er niet worden.

'Ik denk niet dat Obama nu nog zo'n rede zou houden. De werkelijkheid is tussenbeide gekomen', zegt Elbridge Colby, kernwapenexpert van het Center for a New American Security. 'Rusland voelt er weinig voor zijn kernarsenaal verder te reduceren. Integendeel, het is juist bezig met een grootscheeps programma om zijn arsenaal te moderniseren. Tegelijk stelt ook China zich steeds assertiever op, zoals je kunt zien aan wat ze doen op die betwiste eilandjes in de Zuid-Chinese Zee. En dan heb je nog Noord-Korea met zijn atoomproeven en raketlanceringen. Bij elkaar geen klimaat voor een kernwapenvrije wereld.'

Volgens Colby heeft het Kremlin nooit veel geloof gehecht aan Obama's droom van een wereld zonder kernwapens. 'Voor Rusland vormen de kernwapens een essentieel deel van zijn militaire macht. Zonder kernwapens zou er maar weinig overblijven van Ruslands status als militaire supermacht.' Rusland ziet zijn nucleaire strijdkrachten als enige middel om zijn achterstand op het gebied van conventionele wapens te compenseren.

Het Russische moderniseringsprogramma dient volgens Colby één doel: het moet de Verenigde Staten ervan doordringen dat iedere poging het Russische kernarsenaal met een 'first strike' uit te schakelen zal uitlopen op een verwoestende vergeldingsaanval. Met het oog daarop heeft Rusland onder meer nieuwe ballistische raketten ontwikkeld. Die zijn uitgerust met kleine kernkoppen die makkelijker een raketafweersysteem kunnen ontwijken. Rusland werkt naar verluidt ook aan een onderwaterdrone met nucleaire lading die vlak voor de Amerikaanse kust tot ontploffing kan worden gebracht, waardoor grote delen van de kust onbewoonbaar raken. De plannen voor het project, 'Status-6', waren eind vorig jaar te zien in een tv-reportage over een ontmoeting van Poetin met de militaire top.

Rusland

De Verenigde Staten blijven bepaald niet achter. Obama zal de geschiedenis in gaan als de president die vaart zette achter de modernisering van het kernwapenarsenaal. Geraamde kosten: 1.000 miljard dollar over dertig jaar (ruim 880 miljard euro). Voorstanders zeggen dat het een reactie is op de Russische kernplannen én op het agressieve optreden van Rusland in Oekraïne.

Volgens Gordon Adams, defensiespecialist op het Witte Huis onder president Bill Clinton, is dat onzin. 'Onze plannen dateren al van lang voor Poetin de Russische plannen aankondigde. De Russische dreiging wordt wel als argument gebruik, maar is niet de werkelijke drijfveer. De plannen komen uit de koker van de priesthood, een select gezelschap van mannen in uniform, chefs van laboratoria en zakenlieden. Ze willen maximaal gebruikmaken van de technologische mogelijkheden die er zijn.'

Wat Adams steekt is dat 'kernwapens helemaal geen rol spelen in het politiek debat'. 'Het onderwerp is van het Amerikaanse radarscherm verdwenen. Er vallen geen massa's te mobiliseren zoals in de jaren zeventig en tachtig. Daarvan maakt de priesterkaste dankbaar gebruik. Ook de Russische retoriek komt hun goed uit. Het is een spiegel van de Koude Oorlog: de retoriek rechtvaardigt een wapenwedloop.'

Volgens andere experts is er wel degelijk reden om bezorgd te zijn over de 'nucleaire retoriek' die het Kremlin bezigt. De Franse kernwapenexpert Camille Grand wijst op de nauwelijks verhulde toespelingen van het Kremlin op kernwapens, de demonstratieve vluchten van Russische nucleaire bommenwerpers langs NAVO-landen en de aankondiging van Rusland dat het mogelijk kernwapens zal plaatsen op het schiereiland Krim, dat het twee jaar geleden annexeerde. 'Een nieuwe vorm van nucleaire chantage', noemt hij het.

Later onthulde president Poetin dat hij bij het innemen van de Krim heeft overwogen de Russische nucleaire strijdkrachten in staat van paraatheid te brengen om een eventueel ingrijpen door het Westen af te schrikken. Oftewel: Rusland beschouwt zijn nucleaire macht kennelijk als paraplu voor zijn 'hybride' operaties in buurlanden om die met militaire en niet-militaire middelen te destabiliseren. Vooral voor de Baltische landen is dat een onrustbarende gedachte.

De annexatie van de Krim en het gestook van Rusland in het oosten van Oekraïne hebben nog een belangrijk effect. Rusland pleegde daarmee inbreuk op het Boedapest Memorandum uit 1994. Daarin had het beloofd de grenzen van Oekraïne te eerbiedigen in ruil voor het opgeven van alle kernwapens door Kiev. Nu Oekraïne toch een deel van zijn land is kwijtgeraakt, sterkt dat andere landen die over nucleaire wapens beschikken, zoals Noord-Korea, India of Pakistan, in de overtuiging dat zij hun kernarsenaal beter maar achter de hand kunnen houden.

Totaal aantal kernkoppen Incl. in opslag om ontmanteld te worden Beeld Thijs Balder

Voor de korte afstand

Westerse beleidmakers maken zich ook zorgen over het vermogen van Rusland om een beperkte kernaanval uit tevoeren. Colby: 'De Russen hebben een veel groter aantal kernwapens voor de korte afstand dan de VS. Bovendien is er in de Russische militaire doctrine sprake van een concept dat 'escaleren om te de-escaleren' wordt genoemd. Daarmee wordt bedoeld: het beperkt inzetten van kernwapens om een conventionele aanval te stoppen, zonder dat het uitloopt op een complete kernoorlog.'

De Russen knagen zo aan het concept dat tientallen jaren lang de basis vormde van het nucleaire machtsevenwicht: de wederzijdse gegarandeerde vernietiging, in het Engels afgekort met MAD (mutual assured destruction). Maar volgens critici doen de Amerikanen precies hetzelfde. Het Amerikaanse moderniseringsprogramma is erop gericht kleinere, meer gerichte kernwapens te ontwikkelen waarbij als ze worden ingezet de bijkomende schade zo veel mogelijk kan worden beperkt, zoals de B61-precisiekernbom waaraan de VS werken.

Voorstanders zeggen dat dergelijke precisiewapens een kernoorlog minder waarschijnlijk maken, omdat ze zo effectief zijn. Critici denken juist dat de nieuwe atoomwapens de drempel zullen verlagen en de angst bij de tegenstander voor een mogelijke first strike zullen aanwakkeren. Vooral China, dat maar over een beperkt aantal kernwapens beschikt, maakt zich zorgen over de mogelijkheid dat de VS zijn nucleaire raketten in één klap kan wegvagen. En die angst geeft weer voedsel aan het Chinese programma om zijn wapenarsenaal te moderniseren.

Ook Groot-Brittannië staat op het punt zich in de moderniseringsrace te werpen. De vier kernonderzeeërs met Trident-raketten waarover het land beschikt zijn aan vervanging toe. Maar de nieuwe leider van de Labour-partij Jeremy Corbyn wil daar niets van weten: hij is principieel tegen kernwapens. Volgens de Amerikaanse wapenexpert Colby is het voor de Europese NAVO-partners echter van belang dat Groot-Brittannië vasthoudt aan de Tridents. 'Vergeleken bij het Russische nucleaire arsenaal stellen de Britse kernraketten weinig voor. Ze betekenen wel dat de Russen altijd met de Britten rekening zullen moeten houden, ook als Moskou denkt dat het de VS buiten een conflict kan houden.' Nieuwe atoomonderzeeërs kosten alleen wel tientallen miljarden. Heeft zo'n uitgave zin nu Rusland en China druk bezig zijn met de ontwikkeling van onderwaterdrones die het onderzeeërs lastig zullen maken zich verborgen te houden?

Oefeningen

De VS steken ook nog miljarden in tactische precisiewapens ter vervanging van de 160 tot 200 verouderde kernwapens in enkele Europese NAVO-landen, waaronder Nederland. Vooral de NAVO-landen die aan Rusland grenzen willen graag schuilen onder de Amerikaanse 'atoomparaplu'. Kernwapens op Europese bodem vormen voor deze landen een tastbaar blijk van de Amerikaanse solidariteit, een veiligheidsgarantie.

'Er zijn veel betere manieren om solidariteit te tonen,' meent Adams. Amerikaanse veiligheidsgaranties kunnen volgens hem beter een andere vorm krijgen, zoals grootschalige oefeningen en het stationeren van extra troepen in Europa (waarvoor de regering in Washington ook al geld heeft uitgetrokken). Nieuwe tactische kernwapens, waarmee je kleinere doelen kunt uitschakelen, voegen geen afschrikking toe aan de strategische nucleaire wapens van Groot-Brittannië, Frankrijk en de VS, zegt Adams. Een beter middel om de bezorgdheid van de Oost-Europese landen weg te nemen zou volgens hem zijn om bij toerbeurt strategische bommenwerpers op NAVO-bases te stationeren.

The New York Times riep president Obama onlangs op om op zijn schreden terug te keren door de modernisering van een aantal wapensystemen een halt toe te roepen. 'Hij moet een tastbaar plan aanbieden om zijn afgezwakte visie op een kernwapenvrije wereld levend te houden,' aldus de gezaghebbende krant. Obama heeft nog enkele maanden de tijd om 'zijn anti-nucleaire erfenis' veilig te stellen.

Volgens de Russische kernwapenexpert Aleksej Arbatov is het voor alle partijen tijd om pas op de plaats te maken. 'We hebben sinds het einde van de Koude Oorlog tien keer zo weinig kernwapens, maar het paradoxale is dat de kans dat ze worden gebruikt groter is dan ooit sinds begin jaren tachtig', waarschuwde hij onlangs. Vooral het feit dat er al jaren helemaal geen wapenbeheersingsgesprekken meer worden gehouden, baart hem zorgen. Ook Colby ziet dat gevaar. 'De angst voor een nucleair conflict is naar de achtergrond verdwenen. Daardoor is het gevaar toegenomen dat we per ongeluk in een conflict belanden dat in een kernoorlog uitmondt.'

Burgerinitiatief

Het kabinet en een Kamermeerderheid voelen niets voor een nationaal kernwapenverbod. Dat bleek deze week tijdens het debat over het burgerinitiatief Teken tegen kernwapens. Het is een publiek geheim dat circa twintig Amerikaanse tactische bommen zijn opgeslagen op Nederlandse bodem. Verzet daartegen vervreemdt Nederland van zijn NAVO-bondgenoten, betoogde PvdA-minister Bert Koenders van Buitenlandse Zaken - zonder te erkennen dat die wapens er zijn. Een eenzijdige stap zou ook Nederlands rol in ontwapeningsoverleg schaden. Vredesorganisatie PAX, mede-initiatiefnemer van het burgerinitiatief, zegt blij te zijn dat Nederland komende week in VN-verband wel wil spreken over een internationaal verbod.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden