Reportage Opening Academisch Jaar

‘Kernbommen bouwen kan ook zonder alfa’s en gamma’s, maar willen we dat?’

Op de alternatieve opening van het academisch jaar op het Gerechtsplein in Leiden applaudisseren hoogleraren voor sprekers die de regering hard aanvallen om de in hun ogen desastreuze ontwikkelingen op de universiteiten. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De beoefenaren van de ‘zachte’ wetenschappen voelen zich door het kabinet achtergesteld bij de ‘harde’ bèta-disciplines. Vooral financieel, en dat moet afgelopen zijn.

Giselinde Kuipers is net begonnen aan een zin over de ‘verbluffende achteloosheid’ waarmee wordt ‘afgebroken wat de afgelopen decennia is opgebouwd’, als de hoogleraar cultuursociologie stilvalt. ‘Ik ben wetenschapper, dit ben ik niet gewend’, zegt ze enigszins verbouwereerd omdat het massaal toegestroomde publiek haar toespraak zojuist voor de zoveelste keer heeft onderbroken met luid applaus, gefluit en gejoel. ‘Maar het is wel leuk.’

Terwijl in de Pieterskerk de officiële opening van het academisch jaar plaatsvindt, wordt op het plein om de hoek de ‘ware opening’ van het academisch jaar gehouden, een protestactie tegen aangekondigde bezuinigingen.

Vijf eeuwen geleden werden op dit pittoreske pleintje in de binnenstad van Leiden criminelen geëxecuteerd, op deze maandagmiddag wordt er op het ramvolle Het Gerecht ‘korte metten gemaakt met falend overheidsbeleid’, zoals Remco Breuker, hoogleraar Koreastudies en een van de initiatiefnemers, het in zijn inleidende toespraak verwoordt.

Dat gaat gepaard met een haast onacademische uitbundigheid. Professoren maken selfies met de vierkante zwarte hoedjes die de organisatie heeft uitgedeeld. Er gaat een kist met blikjes Fanta en Icetea rond onder de in toga gehulde wetenschappers. Om de met de nodige zelfspot gelardeerde toespraken wordt hartelijk gelachen, maar er wordt ook naar hartelust gefluit, gejoeld en heel hard boe geroepen als het over de minister gaat.

Want de boodschap van de bijeenkomst is wel degelijk bloedserieus. De wetenschappers en studenten die op het protest zijn afgekomen, hebben het over de ‘verdeel-en-heers-strategie’ van het kabinet, het gaat over afbraakbeleid en rendementsdenken. Als de goedlachse hoogleraar Rens Bod van WO in actie, de organisatie achter de universitaire protesten, aan het woord komt, zegt hij het vertrouwen in onderwijsminister Ingrid van Engelshoven op. ‘Bestuurders van universiteiten hebben het de afgelopen dagen al impliciet gezegd, wij zeggen het hardop: we vertrouwen deze minister niet meer en we vragen haar op te stappen.’

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie

Geld naar technische opleidingen

Steen des aanstoots is het besluit dat de minister vlak voor de zomer nam om meer geld vrij te maken voor de vier technische universiteiten ten koste van brede universiteiten. Technische opleidingen groeien de laatste jaren razendsnel en er is op de arbeidsmarkt prangende behoefte aan goed opgeleide technici, maar de financiering blijft achter.

Een commissie onder leiding van de oud-staatssecretaris van Volksgezondheid Martin van Rijn (PvdA) adviseerde daarom in mei om geld van algemene universiteiten over te hevelen naar technische universiteiten. Van Engelshoven volgde dat advies op, maar verzekerde ook ‘een zachte landing’ voor brede universiteiten.

Hoe zacht die landing daadwerkelijk is, staat ter discussie. Volgens het kabinet teren algemene universiteiten pas vanaf 2022 maximaal 2 procent in op hun totale bekostiging. Maar universiteitskoepel VSNU stelt dat het om een aanzienlijk grotere hap uit het budget van universiteiten gaat.

De brede universiteiten hebben in de tussentijd toegezegd het komend jaar nog geen geld van alfa- en gammastudies naar bèta en techniek te verschuiven, maar dat is voor de actievoerders geen reden om hun protest te staken. Rens Bod: ‘Per saldo gaat er nog altijd geld van brede universiteiten naar technische universiteiten.’

Belangrijker dan de vraag hoeveel universiteiten er precies op achteruitgaan is het feit dát de minister bèta- en techniekstudies voortrekt ten opzichte van alfa- en gammastudies. Daarmee lijkt ze expliciet te maken wat in dat deel van de academische wereld toch al vaak gevoeld wordt: de ‘zachte’ wetenschappen met hun ‘pretstudies’ zijn voor het kabinet minder belangrijk dan de harde bèta- en technische disciplines.

‘We krijgen het gevoel dat we tegen elkaar worden uitgespeeld’, zegt Inge Bleijenbergh. De universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit is vanmorgen met een tot protestbord omgebouwde sneeuwschep naar Leiden afgereisd. Met haar vakgebied – managementstudies – zit ze in de hoek waar de klappen vallen. ‘Ik vind het geweldig dat er extra geld wordt uitgetrokken voor de bètatechniek, maar wij moeten ook al jaren steeds meer studenten opleiden met steeds minder mensen.’

‘Bloedgeld’

Niet alleen alfa’s en gamma’s vinden dat pijnlijk. Het extra geld voor de technische studies is hard nodig, zegt de jonge wiskundige Arne Smeets die als zelfbenoemd ‘hardcore bèta’ ook het woord krijgt op het podium van Het Gerecht, ‘maar het is bloedgeld en dat vinden heel veel bèta’s met mij.’ Samen met collega’s startte Smeets een petitie tegen de herverdelingsmaatregel die werd ondertekend door meer dan driehonderd bèta- en techniekwetenschappers, onder wie Karen Maex, inmiddels rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam.

Het protest tegen de herverdeling van het geld wordt breed gedeeld. De Universiteit van Amsterdam stuurde twee decanen naar Leiden, terwijl de universiteit zelf ook de opening van het academisch jaar vierde – traditiegetrouw zijn alle decanen daarbij aanwezig. Ook andere universiteiten steunden het protest door bijvoorbeeld de aanwezigheidsplicht voor studenten en docenten voor een dag te schrappen.

‘Raketten en kernbommen bouwen kan ook zonder alfa’s en gamma’s’, zegt Remco Breuker, ‘maar de vraag is: wil je dat?’ Het beleid van dit kabinet is volgens de hoogleraar Koreastudies niet alleen desastreus voor wetenschappers, maar ook voor ons land. ‘We hebben goed functionerende universiteiten nodig, waar de samenleving terechtkan met vragen aan bèta’s, maar ook aan alfa’s en gamma’s.’

Daar is het kabinet zich van bewust, zegt minister Van Engelshoven als zowel de officieuze als de officiële opening – waar zij een toespraak gaf – is afgelopen. Het overhevelen van geld naar technische studies is volgens haar een noodmaatregel voor de korte termijn. ‘Dat we alle academische disciplines hard nodig hebben, staat buiten kijf.’

Het zijn woorden waar de actievoerders enkele tientallen meters verderop weinig mee kunnen. Als het aan WO in actie ligt, dat gesteund wordt door de vakbonden en studentenbond LSVb, moet er de komende tijd flink geïnvesteerd worden in universiteiten. Ook moet de maatregel die geld naar technische studies overhevelt van tafel. Zo niet, zegt Breuker, dan volgen er hardere acties. ‘We zouden kunnen beginnen met gewoon eens de uren te maken waarvoor we betaald krijgen. Dan ligt de universiteit binnen een week plat.’

Lees verder

Waarom de opening van het academisch jaar uitloopt op een botsing
Wat een feestelijk moment moet zijn, de opening van het academisch jaar, loopt maandagmiddag uit op een botsing tussen de universiteiten en de minister van Onderwijs, Ingrid van Engelshoven. Inzet: de bezuinigingen en het plan om meer geld aan de bètastudies te geven, ten koste van de alfastudies. In Leiden wordt zelfs een protestbijeenkomst georganiseerd, de ‘ware opening van het academisch jaar’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden