Kerken in de oorlog: zwijgen en wegkijken

Uit zelfbehoud slikten veel Europese kerken hun kritiek op de nazi's in, schrijft Jan Bank in zijn overzichtswerk God in oorlog dat morgen verschijnt. 

Kerktorens in Riga. Beeld ANP

'Het water stroomt voorbij, de steen blijft op zijn plek liggen', is een Oost-Europese metafoor die suggereert dat kerken ook in tijden van oorlog en dictatuur trouw blijven aan hun missie van naastenliefde. Dat het water stenen kan verplaatsen en gevaarlijk kan uithollen, is een les die kan worden geleerd uit het vandaag verschijnende God in oorlog - De rol van de Kerk in Europa 1939-1945 van historicus Jan Bank.

De Europese kerken, zowel de katholieke, protestantse als orthodoxe, waren in de oorlogsjaren in de eerste plaats bezig zichzelf te handhaven. In dat streven konden kerkleiders nazi-Duitsland soms vergaand tegemoet komen of er, geconfronteerd met gruweldaden, het zwijgen toe doen.

'De morele factor', zei Bank zaterdag in een interview met Trouw, speelde 'geen allesoverheersende rol. Je zou verwachten dat moord en uitsluiting bij uitstek zaken zijn waartegen kerken koste wat kost ageren. Dat valt tegen. Neem de Jodenvervolging. Jazeker, er was protest, maar dat kwam vooral van individuen. Kerken, die in de toenmalige samenlevingen machtige instituties zijn, proberen vooral te blijven functioneren.'

Vergaande secularisering

Bank, emeritus hoogleraar vaderlandse geschiedenis in Leiden, werkte tien jaar aan God in oorlog, waarin nagenoeg alle kerken in West- en Oost-Europa aan bod komen. Over de rol van veel van die kerken bestonden al afzonderlijke studies. Dat er niet eerder een overkoepelende geschiedenis is gepubliceerd, verklaart Bank in zijn voorwoord onder meer uit de vergaande secularisering in West-Europa vanaf de jaren'60. In de decennia erna werd makkelijk vergeten hoe belangrijk de kerken ten tijde van de Tweede Wereldoorlog nog waren.

Elke kerk was uniek, maar nagenoeg niets van het gedrag van kerkleiders was dat ook. Angst voor represailles speelde leiders van heel verschillende kerken parten. Zo lieten Duitse katholieke bisschoppen na te protesteren tegen de Kristallnacht en de Neurenbergse rassenwetten. Lager in de hiërarchie was er wél protest. De Berlijnse plebaan Bernhard Lichtenberg sprak op de avond na de Kristallnacht een gebed uit voor de Joden en herinnerde de kerkgangers eraan dat ook de afgebrande synagogen huizen van God waren. In 1941 stierf hij op transport naar Dachau.

In Nederland zonden de protestantse en katholieke kerken in 1942 een gezamenlijk telegram aan rijkscommissaris Seyss-Inquart. Daarin schreven zij 'met ontzetting' kennis te hebben genomen van deportaties van Joden. Seyss-Inquart reageerde met een bevel tot deportatie van de katholiek gedoopte Joden. Belangrijk, schrijft Jan Bank, is de conclusie die de toenmalige paus Pius XII lijkt te hebben getrokken uit de Duitse strafmaatregel in Nederland. 'Kerkelijke interventies ten dienste van de vervolgde Joden waren slechts dan effectief wanneer ze 'in segreto' werden gedaan. Openbare protesten lokten represailles uit van een niet-voorziene reikwijdte.'

Moed en verzet van individuele gelovigen ging gepaard met een groot aanpassingsvermogen van hoger geplaatsten. Dit patroon was ook zichtbaar bij de Nederlandse gereformeerde kerken. Gereformeerden waren individueel actief in het verzet en maakten bladen als Trouw en Vrij Nederland, een nationale stellingname bleef uit. De Nederlands Hervormde Kerk nam wel duidelijk stelling tegen nazi-Duitsland en protesteerde meteen in 1940 tegen het ontslag van Joodse ambtenaren.

Kritische stemmen in de Duitse Evangelische kerk werden in de kiem gesmoord door de invloed van de actief met de nazi's samenwerkende 'Deutsche Christen'. Geestelijken en gelovigen die bij de hiërarchie aandrongen op actief protest tegen de Jodenvervolging stuitten op muren van angst en zwijgzaamheid. Na het uitbreken van de oorlog werd ook vaderlandsliefde een element in de onkritische houding van Duitse kerken. Bank: 'De aartsbisschop van Breslau, Adolf Bertram, stuurt Hitler bijvoorbeeld elk jaar een telegram om hem te feliciteren met zijn verjaardag.'

Aanhoudende berichten over 'mens-onwaardige' toestanden in de gevangenkampen van de 'niet-Ariërs' noopten katholieke geestelijken in de jaren 1943-1944 bij Bertram aan te dringen op openlijk protest. Deze liet zich evenwel door nazi-ambtenaren voorhouden dat een dergelijk 'herderlijk schrijven' in de Britse media zou worden uitgelegd als een 'aan Duitsland vijandige tendens'.

In de Sovjet-Unie kwam het vanaf 1941 tot een puur patriottische symbiose van kerk en staat. In de jaren voor de oorlog had Stalin de Russische orthodoxe kerk goeddeels verwoest en duizenden priesters laten executeren. Om het volk te begeesteren in de strijd tegen nazi's, stond Stalin de kerk in 1941 weer toe. De metropoliet van Moskou muntte toen de term Grote Vaderlandse Oorlog.

De Roemeense orthodoxe kerk raakte uit dezelfde 'patriottische overwegingen' juist innig verbonden met het lokale fascisme. Een deel van de Kroatische katholieke geestelijkheid steunde het gruwelregime in Hitlers Kroatische vazalstaat. Hitlers Slowaakse vazalstaat werd zelfs geleid door een priester, Jozef Tiso, in 1947 opgehangen door de Sovjet-autoriteiten.

De meerderheid van de Europese kerken en hun gelovigen, stelt Bank in zijn nawoord, hebben 'de oorlog en de bezetting gelaten over zich heen laten komen (...). De algemene trend was lijdzaamheid, versterkt door gevoelens van persoonlijke onmacht tegenover dwangmaatregelen van het bezettingsregime of hongersnood. Kerken namen afstand, deels uit vrees voor represailles, deels uit een keuze om de godsdienst buiten een politieke confrontatie te houden.'

Jan Bank: God in oorlog - De rol van de Kerk in Europa 1939-1945
Vanaf donderdag in de boekhandel

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden