Kerk moet meedoen aan het debat

Het CDA trekt weinig kiezers, omdat het christendom uit Nederland verdwijnt. Kerken hebben niet het vermogen om een rol te spelen in het publieke debat.

Wat was de oorzaak voor de CDA-verkiezingsnederlaag? Gebrek aan een echte leider? De keuze voor PVV? De onduidelijkheid over waar deze partij staat? Binnen en buiten de partij wordt daarover gedebatteerd en geruzied. Echter, de kern van de zaak wordt in deze discussies niet of nauwelijks geraakt.


De kern is dat het christendom uit Nederland verdwijnt! Terwijl de kerken al lang aan hun marginalisering en neergang gewend geraakt zijn en zich daarbij neergelegd hebben, worden nu opeens ook de christelijke partijen daarmee geconfronteerd: hun achterban en daarmee hun bestaansgrond valt weg.


Terwijl bijvoorbeeld de Duitse CDU een brede christelijk geïnspireerde volkspartij van christenen en niet-christenen is, die ook in een niet-christelijke omgeving in staat is meerderheden te behalen, zijn CDA en ChristenUnie altijd zuilenorganisaties geweest en gebleven. In de grote steden hebben ze inmiddels de status van een politieke splintergroep! En deze trend zet nu ook in de rest van het land in.


Een historisch overzicht laat zien wat er aan de hand is. Tussen 1918 en 1948 haalden de CDA-voorgangerpartijen altijd meer dan 50 procent van de stemmen. Sinds de Tweede Kamerverkiezing van 1956 (50,04) is er echter sprake van een gestage neergang waar ook de kortstondige successen onder Lubbers (1986 en 1989) en Balkenende (2002 en 2003) geen verandering in konden brengen. De voorlopige stand van zaken: 13,61 procent bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen en minder dan 1 miljoen stemmers bij de Provinciale Statenverkiezing. De terugloop van de CDA-achterban loopt parallel met de ontkerkelijking en de marginalisering van alles wat christelijk is.


De Protestantse Kerk (PKN) en de Katholieke Kerk (RKK), de vijvers waarin het CDA vist, hadden volgens de Stichting Interkerkelijke Ledenadministratie eind 2008 2,25 miljoen leden (PKN) en 4,11 miljoen leden (RKK). Maar wat zegt dat? In Nederland zijn immers aan het kerkelijk lidmaatschap geen rechtsgevolgen verbonden. Wie geen kerkelijke bijdrage wil betalen, laat dit na en wie van de kerk niets meer wil weten, die laat de kerk links liggen. Waarom zich laten uitschrijven? Waarschijnlijk is dus het aantal kerkelijken duidelijk lager dan wat de ledenadministratie wil doen geloven.


Bovendien, de beroerde toestand van de twee grote Nederlandse kerken kan nauwelijks erger worden. De jammerlijke omgang met de seksuele misbruikaffaires door incapabele katholieke kerkleiders heeft aan de RKK het laatste restje respect en invloed op de samenleving ontnomen. Vergelijk dat met Duitsland waar een jonge bisschop (de in 1963 geboren bisschop van Trier, Stephan Ackermann) offensief en mediageniek het crisismanagement ter hand nam en waar de kerk nagenoeg ongeschonden door deze affaires kwam. Van de andere grote kerk, de PKN, kan worden gezegd dat zij met welke vorm van publicitaire aandacht dan ook bijna niets te maken heeft.


Het kerkelijk leven speelt zich af in de plaatselijke gemeenten die knus en gezellig zijn. Dat deze in veel gevallen nog maar uit tientallen gelovigen bestaan, daarvan lijkt niemand wakker te liggen. De binnen kerkelijke kringen populaire UvA-historicus James Kennedy zegt dan ook terecht dat de Nederlandse kerken niet het vermogen hebben om een rol van betekenis in het publieke debat te spelen. Hij zegt dit na vergelijking met de Duitse kerken die via kerkendagen met honderdduizend en meer deelnemers, eigen academiën, instituten en publicaties aan bijna iedere belangrijke publieke discussie deelnemen, of het nu gaat over de AOW, de werkloosheid, dierproeven of integratie. Niet zelden zitten dan ook Duitse kerkelijke representanten in populaire praatprogramma's om met politici en wetenschappers over actuele vraagstukken te discussiëren.


En in Nederland? Wie kan, afgezien van Huub Oosterhuis, Nico ter Linden en Antoine Bodar, ook maar één bekende en invloedrijke theoloog of kerkrepresentant opnoemen? Zij zijn er niet. Ook de nog steeds bestaande protestantse en katholieke zuilen en hun vertegenwoordigers kunnen deze leemte niet vullen. De vakbond CNV, de omroepverenigingen NCRV en KRO, de ouderenclubs PCOB en KBO hebben zo weinig eigen profiel dat hun bestaansrecht steeds vager wordt.


Jezus heeft ooit tot zijn volgelingen gezegd: 'Gij zijt het licht der wereld. Een stad, die op een berg ligt, kan niet verborgen blijven.' In Nederland lijkt de stad die Jezus bedoelde echter verstopt in een afgelegen dal te liggen en voor zover daar nog sprake is van licht, lijkt dit langzaam maar zeker uit te doven.


Kerkelijk Nederland, inclusief het CDA, is steeds minder in staat, zichzelf overtuigend op de kaart te zetten en voor de hele samenleving een inhoudelijk overtuigende gesprekspartner en wegbegeleider te zijn.


Het leeglopen eist zijn tol. Wat overblijft, is zowel qua ledenaantal als qua invloed een kerkelijk bestaan in de marge van de samenleving. Terwijl gewone kerkleden daar blijkbaar niet zo veel last van hebben, lijkt dit voor CDA-politici anders te liggen. Deze bestuurderspartij leefde ervan dat zij heel wat functies te vergeven had. Dat lijkt op te houden en dus is de kater groot. Wat overblijft, is een splinterpartij die straks samen met ChristenUnie en SGP de drie kleine christelijke partijen vormt.


De auteur was Luthers predikant in Duitsland. Hij werkt nu als jurist in Nederland en is lid van de Duitse Protestantse Gemeente in Amsterdam. Hij vindt dat dat kerkelijk Nederland zich beter op de kaart moet zetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden