Kerels van stavast

Een van de films in het IDFA-programma over de Eerste Wereldoorlog is de Nederlandse film Holland Neutraal. De documentaire uit 1917 toont dat het Nederlandse leger bekwaam de grenzen bewaakte en zo de neutraliteit waarborgde. Waarheid of fictie?

'Wat dreunt daar op de heide? Wat blinkt daar in 't verschiet?' De beelden van soldaten die met een karabijn over de schouder uitkijken over zee, terwijl ze voortdurend worden overspoeld door hoog opspattende golven, zijn net gestopt als bovenstaande regels de overgang naar het binnenland markeren. De camera vangt paarden die kanonniers en houwitsers over een hobbelige zandvlakte trekken, op weg naar de frontlinie. Daar zal de artillerie de vijand zonder twijfel de genadeklap toedienen.


Wie mocht denken dat Nederland tijdens WOI afzijdig kon blijven met behulp van gebroken geweertjes, prikkeldraad en degelijke rijwielen, krijgt met Holland Neutraal van regisseur Willy Mullens (1880-1952) uit 1917 een andere werkelijkheid voorgeschoteld. De Leger- en Vlootfilm, zoals de ondertitel luidt, registreert de slagkracht van het militaire apparaat: reusachtig geschut aan de kust, infanteristen met gasmaskers, stalen helmen en schilden met schietgat, brigades op de fiets en de motor ('vlotte jongens') en honden die de karretjes met geweermitrailleurs door het rulle zand trekken ('onze trouwe viervoeters in zwaar terrein'). Nederland staat paraat. Kijk maar.


Holland Neutraal was destijds een succes. De première op 9 januari 1917 werd bijgewoond door koningin Wilhelmina (zij komt zelf ook in de film voor als ze in amazonezit te paard de huzaren inspecteert), prins Hendrik, ministers en militairen van het hoogste echelon. De film kreeg veel publiciteit, trok volle zalen en er waren speciale voorstellingen voor ouderen, scholieren en natuurlijk de eigen manschappen.


Volgens onderzoeker David Barnouw van het Nederlands Instituut voor oorlogs-, holocaust- en genocidestudies (NIOD) paste de film in het politieke en militaire klimaat van toen. Barnouw maakte samen met filmhistoricus Bert Hogenkamp van het Instituut voor Beeld en Geluid de selectie voor het IDFA.


In 1916 had het besef postgevat dat de oorlog nog wel lang kon aanslepen. Het volk moest het idee krijgen dat het leger op alles was voorbereid. De Nederlandse neutraliteit werd geregeld op de proef gesteld. Zo had de scheepvaart het zwaar te verduren. Koopvaardijschepen en vissersboten werden door onderzeeërs naar de kelder gejaagd of zonken nadat ze op mijnen waren gevaren. Vaartuigen werden door de Britten opgebracht op verdenking van het transport van smokkelwaar voor de Duitsers. Het was toenmalig minister van Oorlog Nicolaas Bosboom die de productiemaatschappij Albert Frères, van Albert en Willy Mullens, de opdracht voor de film gaf.


De broers hadden voor het uitbreken van de oorlog al enige naam opgebouwd met producties die ze lieten zien in theaters en de eerste bioscopen. Of zijn allereerste baantje een rol heeft gespeeld bij de keuze van de minister, vermeldt de geschiedenis niet, maar hij was ooit actief als menselijke kanonskogel op de kermis in Den Haag. Na het maken van Holland Neutraal zou Mullens uitgroeien tot een van de belangrijkste Nederlandse filmproducenten. Kort na de oorlog was hij met zijn camera bij een aanhankelijkheidsdemonstratie voor de koningin in Den Haag. Hij volgde Wilhelmina toen ze Limburg en Zeeuws-Vlaanderen bezocht als antwoord op een Belgische poging tot annexatie. Het leverde hem de kwalificatie 'filmer des vaderlands' op.


De Leger- en Vlootfilm bracht Mullens ook artistieke waardering. Fragmenten waarin landsverdedigers komen aanrennen en met hun lichamen de woorden 'Holland Neutraal' en 'Onze Vloot' vormen, kregen lof in de pers. De Bioscoop Courant schreef: 'Een sportief en scenisch kunststukje, dat Nederland's vasten wil naar handhaving der onzijdigheid voor ogen bracht.'


De beelden van de koningin te paard maakten zelfs indruk tot in Engeland. Zo zag moderne democratie eruit, was daar het oordeel. Een wat gewaagde vergelijking, maar in terugblik roept de openingsscène van sportende rekruten in brede linies associaties op met de choreografie in nazifilms. Leni Riefenstahl avant la lettre - al verlopen de lichaamsoefeningen minder synchroon dan de legertop zich vermoedelijk wenste.


Filmhistoricus Bert Hogenkamp is ook anno 2013 onder de indruk. 'Deze film vertelt echt een verhaal. De taferelen zijn ook nog eens prachtig in beeld gebracht.' Hij wijst ook op de wisselingen in kleurgebruik - zwart-wit was ook in die jaren niet altijd vanzelfsprekend. Films werden door baden met chemicaliën gehaald. Sepia was voor veel scènes overdag, blauw zette de nacht aan, rood versterkte geweld of hartstocht.


Of Mullens de werkelijke slagkracht van het leger heeft gefilmd, is zeker twijfelachtig. Volgens Barnouw blijkt de echte sterkte pas in een krachtmeting en die bleef uit. 'En mislukte oefeningen zie je nooit. En de meeste uniformen waren niet in zulke goede staat als in de film.' Dat er toch tweehonderdduizend manschappen op de been waren gebracht op een bevolking van zes miljoen, was volgens hem wel een niet te onderschatten wapenfeit.


Dat in de film een fors hoofdstuk is gewijd aan de vloot ('Leve de marine!'), is veelzeggend: dat onderdeel gold als een van de meest geavanceerde ter wereld. Barnouw: 'Zeker beter dan de Duitsers, misschien nog wel beter dan de Engelsen.' Hogenkamp: 'Er zit een scène in waarin een torpedo een bellenbaan trekt. Dat ziet er toch echt angstaanjagend uit.'


Er zit sowieso veel water in Holland Neutraal: 'Onze wateren zijn moeilijke hindernissen.' Maar zie: niet voor de onzen. Paarden kruisen gezwind de sloten. Een reeks pontons overbrugt de rivieren, waarna de militaire kapel met koper en slagwerk al spelend naar de overkant fietst. Soms volstaat staaldraad, waaraan soldaten naar de andere oever worden getrokken met een rijwiel over de schouder. Ze blijven stoïcijns kijken, ook al klappen ze met fiets en al tegen een boomstam. Een suggestie dat het komisch moet zijn bedoeld, stuit op tegenspraak bij de samenstellers. Barnouw: 'Soldaten maken nooit grappen.' En: 'Fietsen waren belangrijk. Paarden waren belangrijk.' Opvallend: elke vorm van plaatsaanduiding ontbreekt. De vijand kijkt immers mee.


Een jaar na de vertoning haalt de werkelijkheid de film in. In de herfst van 1918 breekt er muiterij uit op de legerplaats de Harskamp. Militairen protesteren tegen het langdurige nietsdoen, de slechte verlofregeling en het schaarse voedsel. Het beeld van een tot op het bot gemotiveerd leger ligt aan diggelen.


Toenmalig opperbevelhebber generaal C.J. Snijders - in de film nog in beeld - moet het veld ruimen en Willy Mullens begint aan de verdere uitbouw van zijn filmcarrière.


HOLLAND NEUTRAAL. DE LEGER- EN VLOOTFILM (WILLY MULLENS, 1917, 165 MIN.) IS 23/11 TE ZIEN.


De eerste media-oorlog


Holland Neutraal. De Leger- en Vlootfilm van Willy Mullens is een van de acht documentaires over de Eerste Wereldoorlog die worden vertoond op het IDFA, in het programma World War I. The First War On Screen. De films zijn afkomstig uit Nederland, België, Engeland en Duitsland en variëren in lengte van 9 minuten (Friedensverhandlungen in Brest-Litowsk) tot 2 uur en 3 kwartier (Holland Neutraal). Alle dienden als propagandamateriaal voor het thuispubliek. Op zondag 24 november presenteert het EYE Filminstituut een selectie van WOI-films die het instituut digitaliseert.


In Vlaamse velden


In 2014 is het 100 jaar geleden dat WOI uitbrak. Ter gelegenheid daarvan begint bij de Vlaamse publieke omroep VRT (op Eén) in januari de 10-delige fictieve tv-serie In Vlaamse velden. Het is het verhaal van de familie Boesman uit Gent, die door de oorlog uit elkaar wordt gedreven. De vader, een rol van Wim Opbrouck, krijgt de kans professor aan de Vlaamse universiteit te worden, een door de Duitse bezetter gesteunde instelling. Zijn kinderen, twee zonen en een dochter, belanden aan het front. Veel opnamen zijn gemaakt in de Westhoek, van 1914 tot 1918 het decor van bittere gevechten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden