'Kent u een ingenieur?'

Geen lesboeken of proefwerken, maar rechters, dokters en kunstenaars die voor de klas staan in de weekendschool, voor kinderen in achterstandswijken....

Op zondag krijgen ze vakken waar ze nog nooit van hebben gehoord. Deri lio knikt ernstig als zijn vriend Che ma ro zegt: 'Filosofie'.

Derilio: 'Dat is diep nadenken'

Chemaro: 'over dingen die je niet kunt zien.'

Derilio: 'Waarom de aarde rond is, bijvoorbeeld.'

Chemaro: 'Of over iets nieuws, iets onbekends dat nog nooit eerder is gebeurd.'

Derilio: 'Precies. Als er een bom ontploft op Mercurius, moet je daar diep over nadenken'

Chemaro: 'Je moet je goed concentreren. In stilte, dat is belangrijk.'

Derilio: 'Dan ga je op de bank zitten. Den ken, denken, denken, totdat je het antwoord hebt gevonden. Dat komt in de krant, en d n ben je beroemd.'

Nu twijfelt Chemaro. Want moet je beroemd worden om een echte filosoof te zijn?

Derilio: 'Jazeker. Anders heeft het geen zin.'

Chemaro: 'Volgens mij hoeft dat niet.'

De twee jongens van 11 worden het niet eens, totdat Chemaro zegt: 'Je kunt het toch ook doen na een aflevering van The bold and the beautiful. Dat doet mijn moeder ook altijd. Dan gaat ze op de bank zitten nadenken, totdat ze weet hoe het de volgende keer afloopt.'

Het is zondagmiddag, twaalf uur, en Che maro en Derilio eten een boterham. De jongens komen samen met 120 andere kinderen uit de Amsterdamse Bijlmer op zondag naar school. Naar de imc Weekendschool. Dat hoeft van niemand, ze willen zelf. Drie jaar lang staat er elke week een professional voor hun klas. Rechter, dokter, dichter, journalist, musicus, ingenieur of manager, die vertelt over zijn vak, en over de wereld die daarachter schuilgaat. Deze school heeft geen lesboeken of proefwerken. Wel strenge juffen en gastdocenten die de leerlingen zelf laten dokteren, aanklagen en verdedigen, schilderen en naar de sterren kijken.

Weg toekomst

Het idee voor de weekendschool ontstond toen Heleen Terwijn zeven jaar geleden onderzoek deed naar schoolkinderen in de Bijlmer. Deze kinderen waren in het nieuws. Velen gingen er zonder diploma van school, raakten het spoor bijster en op hun zeventiende heetten ze in de statistieken een 'drop-out'.

De psychologe ondervroeg in drie jaar tijd zeshonderd kinderen meerdere malen over hun welbevinden, over hun toekomstverwachtingen en over hun motivatie voor school. Veertig van deze kinderen volgde ze intensief. De uitkomsten waren schokkend. Veel jongeren van 14, 15, en 16 jaar waren somber. Ze hadden een negatief zelfbeeld, en meenden dat de toekomst weinig voor ze in petto had. Toen Terwijn daarop haar vragenlijsten uitbreidde met een test voor depressiviteit, scoorde een kwart van de scholieren positief. Ook onder pubers is dat veel.

Maar er was ook goed nieuws. Terwijn: 'Kin deren van 11 zijn opgewekt, vol vertrouwen en nieuwsgierig. De wereld ligt voor ze open.' Terwijn zag veel 'migrantendromen': de kinderen moeten het gaan maken. Die zullen het beter hebben dan hun ouders. 'Ner gens zijn diploma's belangrijker dan hier.' Op school krijgen de scholieren hetzelfde te horen als thuis: als je goed je best doet, kun je later worden wat je wilt. En drie jaar later is daar bij veel kinderen niets meer van over.

Het moment waarop het echt misgaat, blijkt conaten te hebben. Jaar, maand, zelfs de dag is aan te wijzen. Terwijn: 'De Ci to toets is het slachtingsmoment.' Veel kinderen scoren lager dan verwacht. Op school wordt over de uitslag van de toets in harde termen gesproken. 'Een kind heet dan gedetermineerd.' Precies zo voelen de leerlingen dat. Weg toekomst. En dat rekenen de kinderen zichzelf zwaar aan. Want ook dat hoort bij de migrantendroom. Wie slaagt is de trots van zijn familie, wie faalt de schande.

Op zijn twaalfde ziet het kind in dat hij de verwachtingen van zijn ouders niet waarmaakt. Dat eindigt meestal met de conclusie: 'Ik heb niet genoeg mijn best gedaan.' Dat heeft volgens de oprichter van de weekendschool grote psychologische gevolgen voor zijn verdere ontwikkeling. De kinderen rekenen zichzelf hun mislukking aan, en geven vervolgens de moed op. Hun leven, zo concluderen ze, overkomt ze. Ook als ze whun best doen, kunnen ze blijkbaar de zaken niet naar hun hand zetten. Kijk maar naar de Ci to toets.

Verplicht vrijwillig

Maar wat, vroeg Terwijn zich af, valt deze kinderen nu helemaal te verwijten? In een omgeving die niet prikkelt en niet inspireert, slaat ambitie neer als zaad op steen. De aanmoedigingen die deze kinderen thuis en op school krijgen 'doe beter je best' zijn volgens Terwijn 'holle frasen in een intellectueel kale omgeving'.

Want dat werd in drie jaar onderzoek steeds duidelijker: tussen school en thuis gaapt een groot gat in kennis en vaardigheden, maar in achterstandswijken wordt dat gat niet opgevuld. Terwijn: 'Wie opgroeit in de grachtengordel, krijgt sociaal en intellectueel kapitaal aan huis geleverd.'

Dat werd de psychologe duidelijk, toen tijdens een interview een meisje de rollen omdraaide en vragen begon te stellen. 'U zit toch op de universiteit', vroeg ze Terwijn. 'Als je gaat studeren, kun je dan nog wel eens naar een feestje?' En: 'Ik wil ingenieur worden. Kent u misschien een ingenieur? Ik zou er zo graag een ontmoeten.'

Dat bleek de sleutel voor de imc Wee kendschool. Terwijn vroeg zich al langer af wat kinderen uit achterstandswijken zou kunnen helpen hun enthousiasme niet te verliezen. Het antwoord was eenvoudig. Ze moest een plek cren waar mensen met bezieling konden vertellen over hun vak. Langs die weg zou een deel van de wereld worden ontsloten, en konden de kinderen kennismaken met mensen die ze anders misschien wel nooit zouden tegenkomen.

Het effectenbedrijf International Mar ket makers Combination (imc) verbond zijn naam aan de weekendschool, en zegde kantoorruimte, de inzet van zijn werknemers en een flinke som geld toe. Hoeveel geld? Direc teur Rob Defares van imc wrijft van schrik langs zijn voorhoofd. Inderdaad, een beetje gek dat hij van zijn apropos raakt, vindt hij zelf ook, want zijn vak is het verhandelen van waardepapieren en van geld. Maar de imc Wee kendschool is toch wat anders. Dat gaat hem aan het hart. En dan praat je niet over bedragen.

Defares was midden jaren negentig op zoek naar een maatschappelijk project, toen Terwijn uitkeek naar een financier voor haar school. De imc-directeur vindt het vanzelfsprekend dat een bedrijf investeert in de samenleving. 'Je gaat toch ook in de ouderraad op de school van je kinderen?' Het is niet meer dan normaal, wil Defares duidelijk maken, dat je je verantwoordelijkheid neemt. Zo dacht ook het Academisch Medisch Cen trum (amc) erover, en het bood klaslokalen aan die op zondag leeg staan. In januari 1998 begon de imc Weekendschool met twee klassen van vijftien kinderen.

Na een telefoontje met een collega wil Defares kwijt dat imc 150.000 euro per vestiging per jaar betaalt. Alle werknemers van het effectenbedrijf worden geacht ten minste drie zondagen per jaar op de school te werken. Defares: 'Dat is verplicht vrijwillig. Wie hier solliciteert, krijgt te horen dat we deze inzet verwachten. Ook degenen die aanvankelijk hun wenkbrauwen fronsten, zijn enthousiast als ze eenmaal zijn geweest.'

School op zondag is een succes en breidt uit. Terwijn: 'Er zijn talloze wijken in Neder land waar een weekendschool nodig is.' Sa men met imc-directeur Defares is ze nu op zoek naar nieuwe partners om die uitbreiding te financieren.

Islamitische school

'Ze zijn er! De weekendschool is er weer.' Op de Amsterdamse basisscholen zoemt het nieuws rond dat de weekendschool is gekomen om leerlingen uit groep zeven te selecteren. Dat gebeurt op zes scholen in Amster dam-Zuidoost (de Bijlmer), op zeven scholen in Amsterdam-Noord, waar sinds twee jaar een weekendschool is, en op zes scholen in Amsterdam-West. De kinderen beginnen halverwege groep zeven met de weekendschool, tot het moment dat ze naar de tweede klas van het middelbaar onderwijs gaan. Twee derde van de leerlingen maakt de drie jaar vol.

Alleen motivatie bepaalt wie naar de imc Weekendschool mag, zegt Jeanine Blaauw, die de dagelijkse leiding over de vestigingen heeft. 'Niet de schoolcijfers en ook niet de kleur ogen.' De kinderen van de weekendschool gaan naar het vmbo, naar het vwo, en naar alles daartussenin. De ogen zijn bijna allemaal bruin. Wanneer meer dan vijf

kinderen uit een klas zich opgeven, wordt er

geloot.

Als de leraressen van de weekendschool om kwart over negen aankloppen bij de islamitische basisschool Al Soeffah, stelt de meester het ochtendgebed even uit. De jongens dragen net als de meester een topi het ronde islamitische mannenhoedje de meeste meisjes een hoofddoek. Iedereen loopt op sokken. Vorige week vertelden de juffen wat de imc Weekendschool is. Van daag willen ze weten of alle dertig kinderen die zich hebben opgegeven, nog steeds willen komen. En of ze dat mogen van hun ouders.

Er is geen school waar de kinderen zo massaal naar de weekendschool willen. Dat komt doordat Al Soeffah een strenge school is, zegt Jeanine Blaauw. 'De kinderen wordt voorgehouden dat de imc Weekendschool belangrijk is voor hun toekomst.' Alsof dat moet worden geustreerd, begint de leraar bij de binnenkomst van de twee leraressen een pleidooi voor de weekendschool. 'Deze lieve juffen zijn gekomen omdat ze jullie willen helpen om iets te bereiken in het leven.'

Het is belangrijk dat iedereen die zich heeft opgegeven heel goed weet wat daar de gevolgen van zijn, legt de lerares uit, namelijk dat je e zondag komt. Van elf tot half drie. Maar dat lijkt geen probleem. De vier meisjes die hun inschrijving terugtrekken, moeten dat van hun ouders. De andere kinderen zijn juist blij dat er op zondag iets gaat gebeuren.

De kleine Chemaro zit in groep acht. Op Al Soeffah draagt hij een topi, op zondag draagt hij goud. Hij heeft een oorbel van Nike met daarop het logo en de merknaam. Aan zijn vingers zitten gouden ringen, en de lussen van zijn broek dragen een goudkleurige ketting. Uit zijn zak steekt een mobieltje. Dat mag trouwens ook niet op Al Soeffah. 'Gouden sieraden en telefoons zijn er haram', zegt Chemaro. Verboden. Op de weekendschool hebben ze ook strenge regels, zo mag je er geen snoep eten, en moet je de juffen bij binnenkomst een hand geven, maar een oorbelletje, dat is halal. Dat mag wel.

Chemaro komt graag naar de weekendschool. Iets anders, zegt hij, is er op zondag niet te doen. Chemaro, Derilio en met hen de meeste andere kinderen, kijken thuis voor al tv. En ze spelen PlayStation. Of Che ma ro niet naar de moskee hoeft? Vol onbegrip: 'Ik ben toch geen moslim.' Hij zit op de strenge, islamitische school omdat zijn vader en moeder dat een goede school vinden.

Dat vindt Terwijn ook. Als in de discussie over islamitische scholen klakkeloos wordt aangenomen dat scholen als Al Soeffah integratie hinderen, maakt dat haar kwaad. Juist daar, zegt Terwijn, worden de kinderen enorm gestimuleerd.

Wildebrassen

De weekendschoolklas uit Amsterdam-Noord volgt op de kunstacademie drie weken lang het vak beeldende kunst met het levensverhaal van Vincent van Gogh. Ze maken maskers, potten, schilderijen en tekeningen, en die hangen tot februari 2004 in het Van Gogh-museum. Vandaag maken ze een stripverhaal.

Natuurlijk had hij van Van Gogh gehoord, zegt de jongen die met zijn wollen muts en legerbroek uit een clip lijkt weggelopen. Jesaja vertelt wat hij tekende. Op het eerste plaatje schiet een mannetje met een wilde bos haar een mannetje met weinig haar dood. De druppels bloed spuiten uit het lijf. Hier schiet Vincent van Gogh zijn vriend dood.

De tekening ernaast laat een gebroken schilderij zien. De man die het doek van Van Gogh kapotmaakte, vertelt Jesaja, wordt door Van Gogh neergeschoten. Linksonder krijgt de vriendin van de schilder een kogel. In het volgende plaatje maakt het mannetje met het woeste haar iemand dood door uit zijn handen 'energiestralen' af te vuren. Ori gi neel is het zeker. In de meeste andere stripverhalen gaat Van Gogh zelf dood.

Aan de andere kant van Amsterdam zitten in een klaslokaal in het amc ook Chema ro en Derilio te tekenen, al hebben zij geen beel dende kunst, maar taal en poe. Deri lio tekent een spons op poten. Chemaro brult het uit. SpongeBob SquarePants. De tekst die ze met driemoeten schrijven, wordt intussen door Djera gemaakt.

Dat kan Djera niet schelen. Ze werkt onverstoorbaar en vol aandacht. Het meisje met de dikke, lange paardenstaart zou wel gek zijn aan te dringen op bemoeienis van twee uitgelaten wildebrassen. Djera houdt ervan goed werk in te leveren.

Ze doet gretig mee met alle lessen. Djera verveelt zich op haar eigen school. Ze zit net als Chemaro en Derilio in groep acht, en ze wil volgend jaar naar het vwo al houdt ook zij een slag om de arm: 'Eerst de Citotoets.' Djera wil later kinderarts worden. Aan het vak geneeskunde op de weekendschool hield ze de telefoonnummers van een paar studenten geneeskunde over.

Geachte lijkschouwer

Voor we in de k-buurt komen, bij de flat waar Djera woont met haar moeder, kruisen we drie kwartier in een bus de Bijlmer door. Bij elke halte drommen tientallen mensen uit de regen de bus in. Zwarte vrouwen met Afrikaanse jurken, het is het tijdstip dat in alle kerken de mis afgelopen is. Als Djera ons voorgaat, de trap op, mompelt ze iets over een lelijke flat.

Voor de moeder van Djera was de imc Weekendschool een geschenk uit de hemel. 'Ein delijk', zegt ze, 'krijgt Djera antwoord op al die vragen waar ze van jongs af aan mee in haar maag zit. Hoe het heelal in elkaar zit. Of waarom een mens slaap nodig heeft.'

Maar er is meer. Haar dochter had 'een sociale achterstand'. Haar vader uit Bang ladesh zag Djera liever thuis dan met andere mensen. Met als gevolg dat ze verlegen en erg onzeker was. 'Nu durf je zo veel meer', zegt de moeder trots tegen haar dochter. 'Je stelt vragen in de les!' Djera lacht. Ze krijgt soms nog wel een rood hoofd.

De oefeningen in vaardigheden, zoals het formuleren van kritische vragen, zijn voor He leen Terwijn een belangrijk element van de weekendschool. Het zelfvertrouwen van leerlingen neemt daardoor toe. In het laatste jaar, vertelt Terwijn, mogen de leerlingen zelf mensen met een interessant beroep uitnodigen. De brief schrijven ze dan zelf. 'Geachte lijkschouwer', zo begon er laatst eentje, 'u heeft zo'n spannend beroep. Zou u ons willen laten zien hoe u' Of: 'Geachte Play Stationbouwer'

Netwerk

Dat de weekendschool niet ophoudt bij het diploma, laat zich pas zien nu meerdere lichtingen zijn afgezwaaid. Heleen Terwijn zegt het de leerlingen bij het afscheid: 'De imc Weekendschool is je netwerk. Vergeet dat nooit. Gebruik het.'

Pinar Yilmaz is nu 16 en al drie jaar klaar. Ze doet de richting 'administratie' op het vmbo. Haar zusje deed na haar de weekendschool, hun broertje van 9 jaar staat nu in de startblokken. Maar eigenlijk is Pinar nooit weggegaan.

Als ze vakken moet kiezen op school, gaat ze even praten met juffrouw Jeanine. Laatst belde ze naar de weekendschool met een nieuwe vraag: ze kon niet goed meekomen in Engels en in boekhouden, of juffrouw Jeanine geen oplossing wist? Die had Jeanine Blaauw snel gevonden. Pinar komt elke week naar het wtc-gebouw. Dan gaat ze in de d-toren een paar verdiepingen omhoog, naar het kantoor van de International Marketmakers Combination. Daar krijgt ze bijles van een beurshandelaar.

Het maakt niet uit, vindt Heleen Terwijn, in welke vorm de aandacht wordt gegeven. 'Als kinderen op hun zestiende of hun achttiende jaar opnieuw moeten kiezen, mogen ze ook weer bellen. Wij weten nog waar ze van droomden toen ze 11 waren. Als het maar werkt voor dat ene doel: dat ze nooit het gevoel krijgen dat ze zijn afgeschreven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden