Kennis kopen voor charitas

Mecenassen à la Bill Gates steken tientallen miljarden in wetenschappelijk onderzoek, vooral voor de volksgezondheid in de derde wereld. In Amerika begint het hier en daar bepalend te worden voor de research-agenda....

De plaats was Long Beach, Californië. De dag: woensdag 4 februari 2009. De gelegenheid: de jaarlijkse conferentie Technology, Entertainment and Design, kortweg TED2009.

Normaal gaat het op zulke bijeenkomsten eindeloos over het nieuwste van het nieuwste in de gadgets, games, codes en apps. Maar nu ging het over een ziekte die jaarlijks wereldwijd zeker een miljoen mensen het leven kost, vooral Afrikaanse kinderen tot 5 jaar.

Op het podium stond Bill Gates, de teruggetreden baas van Microsoft, een van de rijkste mensen ter wereld en tegenwoordig full time filantroop. In zijn hand hield hij een glazen pot. ‘Malaria is niet alleen een zaak van arme mensen’, zei hij en schroefde het deksel eraf. Een wolkje muggen vloog de ietwat verbouwereerde zaal in.

De stunt met de jampot was meteen nieuws, ook in de high tech-media. De Bill & Melinda Gates Foundation liet voor de zekerheid in een persverklaring weten dat de muggen natuurlijk niet met de malariaparasiet besmet waren geweest en dat de voorhoede van de digitale wereld dus geen gevaar had gelopen. Maar het punt was gemaakt: malaria is een wereldramp en wij moeten er iets aan doen.

Met wij werd bedoeld de generatie pioniers in de digitale wereld, die hun soms onwaarschijnlijk grote fortuin hebben gemaakt in de wereld van de computers, software, games en andere hedendaagse technologie. Onder de grote namen uit de computerwereld is een opmerkelijk aantal filantropen opgestaan, die miljoenen van hun vermogen pompen in projecten waarvan ze verwachten dat het de wereld vooruit zal helpen. Door het aanpakken van infectieziektes en armoede, maar ook veroudering, erfelijke aandoeningen, fundamenteel onderzoek en zelfs kosmologie.

Het particuliere kapitaal voor research verdubbelde volgens het weekblad Nature alleen al in Amerika in tien jaar tijd tot zeker 40 miljard dollar. Daarvan gaat ongeveer 5 miljard per jaar naar biomedisch onderzoek, een favoriete sector voor veel particuliere filantropische instellingen. Dat is zo’n 5 procent van het totale biomedische R & D-budget in de VS.

Ter vergelijking: alles meegerekend verstookt het Nederlandse onderzoek, van universiteiten tot bedrijven, jaarlijks ongeveer 9 miljard euro. Particuliere bronnen, met name instellingen als het KWF en het Reuma Fonds, leveren ongeveer 80 miljoen euro per jaar, minder dan 1 procent van het totaal, vooral in de medische sector.

De rol van particuliere filantropen in de financiering van Nederlands onderzoek is niet groot, denkt projectleider Dimitri Pappaioannou van informatiemakelaar Science Alliance in Den Haag, specialisten in externe onderzoeksfinanciering. ‘Het onderwerp staat eigenlijk helemaal niet op onze radar’, bekent hij. ‘Dan kan het niet heel wezenlijk zijn.’

Maar vergis je niet, zegt Sander van der Wal van de provinciale kennismakelaar KennisAlliantie in Delft. ‘Naarmate de universiteiten meer aangewezen zijn op externe financiering, kunnen grote externe partijen wel degelijk het beleid gaan bepalen. Dan is het toch: wie betaalt bepaalt.’

Navorsing bij instellingen als de Gates Foundation en de Welcome Trust laat zien dat zij ook in Nederland actief zijn. Afgezien van enkele hulporganisaties met een Nederlands adres, hebben bijvoorbeeld de universiteiten van Leiden, Nijmegen, Wageningen en Utrecht ooit geld van Gates gekregen. Tal van onderzoekers van bijna alle universiteiten kregen wel eens geld van Welcome. Bovendien is het Kavli Instituut voor nanofysica in Delft gebouwd met 7,5 miljoen dollar particulier Amerikaans kapitaal. Bij elkaar maakt dat tussen de 10 en 15 miljoen in tien jaar. En dat is peanuts.

De relatief bescheiden particuliere bijdrage aan Nederlands onderzoek maakt dat hier weinig discussies worden gevoerd over de invloed van filantropen op de wetenschapsagenda, zoals die vooral in de Verenigde Staten gaande zijn. Toch zijn er wel valkuilen, die mogelijk belangrijker gaan worden als er meer Nieuw Geld loskomt en de overheidsfinanciering van onderzoek minder wordt.

Amerikaanse (en Britse) onderzoekers klaagden vorig jaar in een speciale editie van het weekblad Nature hun nood over de bemoeizucht van filantropen, over de oncontroleerbaarheid en hun wispelturigheid, nadat ze hun lof hadden uitgesproken over de ruimhartige financiering die ze kregen of konden krijgen.

Filantropen hebben altijd haast. Dat is misschien wel de belangrijkste waarschuwing van wetenschappers. Ze hebben zelfs haast als ze, zoals Bill Gates, zeggen te beseffen dat ze werken voor een betere wereld op de langere termijn. Officieel is de Gates Foundation bedoeld om een beetje tegenwicht te bieden aan de scheefgroei in het medisch en farmaceutisch onderzoek, dat vooral gericht is op het kapitaalkrachtige Westen. Van alle miljarden die aan de bestrijding van ziekten worden besteed, schrijft Bill Gates in zijn jongste jaarlijkse nieuwsbrief, gaat maar een fractie naar ziekten die miljarden mensen treffen.

‘Wij zijn wel steeds gebrand op resultaten in de real world’, zegt directeur Tadataka Yamada van het Global Health Program van de Gates Foundation in interviews. ‘We proberen dus onderzoek te financieren dat, als het succes heeft, snel in de praktijk kan worden toegepast.’

Dat de Gates Foundation met zijn massieve kapitaal de internationale research-agenda zou kunnen ontwrichten, spreekt Yamada stelselmatig tegen.

‘We hebben aanzienlijke middelen, maar het is nog steeds maar een fractie van wat er wereldwijd omgaat in gezondheidsresearch. Wij kunnen alleen slagen als andere donoren meegaan in onze prioriteiten.’

Het verwerven van Gates-geld heeft in elk geval glamour, zegt de Utrechtse celbioloog Jord Stam, die vorig jaar oktober 100 duizend dollar van Gates kreeg voor een eigenzinnige hiv-studie (zie kader). ‘Ik merk dat mijn onderzoek mensen extra interesseert als ze horen van wie ik mijn geld heb.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden