Kennis is macht

SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan is, na Elco Brinkman in 2006, volgens de Volkskrant Top 200 de invloedrijkste Nederlander. ‘Ik zit hier geen vluchtige vriendschappen te onderhouden.’

Door Wilco Dekker en Ben van Raaij

‘Een gelukkige Nederlander. Gelukkig met zovelen in dit land, want we zijn tenslotte blijkens onderzoek het gelukkigste volk ter wereld. En vooral gelukkig over hoe we hier in onze beste momenten met elkaar wonen en werken, en de rol die ik daarbij zelf mag spelen. Die rol zou je genetisch kunnen verklaren, ja. Mijn vader was ambtenaar, en diens vader, en diens vader, dus die Rijksdienst zit er wel ingebakken. En ik heb een Engelse en een Nederlandse grootmoeder die beiden voorop liepen in de sociaal-democratische beweging.

‘Mijn Nederlandse grootmoeder kwam voort uit diamantwerkerskringen en heeft naar eigen zeggen nog bij Troelstra op schoot gezeten. Mijn Engelse grootmoeder was, als eerste vrouw, burgemeester van een van de Londense wijken. Een fantastische vrouw, 100 jaar geworden en tot op hoge leeftijd heel alert en actief. Ik heb laatst nog een prachtig document van haar gevonden. Ze is in de jaren dertig met een grote delegatie naar Rusland gereisd. Dat was in de tijd dat heel veel vooraanstaande socialisten naar Rusland keken als het nieuwe Utopia. Tot haar grote krediet blijkt uit de brieven die ze daar schreef, dat ze vanaf het allereerste moment doorhad dat het helemaal niet deugde daar. Dat heel veel van wat daar werd gepresenteerd, zorgvuldig was geënsceneerd. Heel sterk.’

Invloedrijkste Nederlander

‘Het resultaat van zo’n invloedsmeting zegt meer over de meting dan over de invloed. Daarmee wil ik niks onaardigs zeggen, maar als je in een meting veel gewicht toekent aan de rol van instituties, dan is het ook weer niet zo verrassend dat de voorzitter van een van die instituties er goed uitkomt. Sterker nog: dan moet je het wel heel beroerd doen, wil je niet ergens bovenin staan. De grote vraag is of de achterliggende opvatting dat je door overlappende bestuursfuncties of veel gezamenlijke vergaderingen aan invloed wint, nog steeds zo’n krachtig uitgangspunt is als destijds met de Tweehonderd van Mertens.

‘Het is niet meer zo makkelijk om in heel veel besturen te zitten, en het is nog veel minder makkelijk om dan vertrouwelijke onderonsjes te hebben. Tegenwoordig kijkt de NMa (de mededingingswaakhond, red.) over je schouder mee. Invloed is ook heel vaak informatie hebben. Het is niet altijd tegen elkaar zeggen: regel het even zo. Informatie is vaak de eerste stap op weg naar invloed. En vaak de beslissende. Kennis is macht, ja.’

Netwerken

‘Netwerken – net werken, volgens kenners – is maar een van de mogelijke routes. Ik houd niet zo van de suggestie dat ik hier alleen maar vluchtige vriendschappen zit te onderhouden, een dik pak visitekaartjes binnen handbereik. De adviezen van de SER, de opiniepagina’s van de kranten en voordrachten met wat publiciteit eromheen zijn ook routes naar maatschappelijke meningsvorming. Hoe ik dingen voor elkaar krijg? De overlegeconomie waar ik met vreugde deel van uitmaak, bestaat bij de gratie van wederzijds respect en wederzijds vertrouwen. Ik voel mij in de eerste plaats verantwoordelijk voor het in stand houden van die traditie.’

Uitverkoop van Nederland

‘Als je naar de statistieken kijkt, valt het als nationaal verschijnsel echt wel mee. Daar moeten we dus ook niet al te snel al te zenuwachtig van worden. Maar er is één geval dat er uitspringt, en dat is natuurlijk ABN Amro. Ten eerste omdat je in dat geval reden hebt te vrezen voor het verlies van interessante werkgelegenheid. En ten tweede omdat het proces op z’n zachtst gezegd de schoonheidsprijs niet verdient.

‘Het is achteraf altijd makkelijk praten, maar de centrale vraag is of de politiek bij de mislukte fusiegesprekken tussen ABN Amro en ING niet een wat actievere rol had moeten spelen, in een poging een oplossing te bedenken die een grote Nederlandse financiële speler had gecreëerd die in Nederland actief had kunnen blijven. Het is er niet van gekomen, en dat vraagt om een herbezinning in de top van de politiek over de mate waarin die rol toch gespeeld zou moeten worden. Er is een enorme terughoudendheid, dat past ook in de traditie van de afgelopen vijftien jaar. Maar overal om je heen zie je andere landen het wél doen. Dan kan het niet gaan om een dwingende interventie. Maar er is ook zoiets als enige morele druk.

‘Het is niet verkeerd om die morele druk af en toe eens uit te oefenen, als je iets op irrationele gronden ziet mislopen. Ook omdat de fusie van Nuon en Essent eerder misging. Een heel ander geval, maar ook een logische combinatie op bedrijfseconomische gronden, die eveneens een belangrijke speler van gewicht in een voor Nederland relevante sector had opgeleverd. Dat is een Nederlands belang. Dan mag ik hopen dat de politiek vindt dat ze op z’n minst de taak heeft te kijken of ze een handje kan helpen.’

Kloof politiek/ bedrijfsleven

‘Ik zit in de gelukkige positie dat ik zowel in de publieke als private sector actief ben geweest. Dat gebeurt niet zo vaak in Nederland, en dat is ook begrijpelijk. Het zijn heel verschillende culturen, met andere besluitvormingsprocessen. Dus als mensen uit de private sector kennismaken met de publieke sector, leidt dat tot verbazing en ongeduld. Democratische besluitvorming is hoe dan ook traag, complex, en vraagt om compromisbereidheid die wel eens haaks staat op daadkracht en tempo. Dat is niet anders. Maar dat betekent niet dat je je erbij neer moet leggen dat die sectoren op grote afstand van elkaar opereren. Je moet in elk geval je zaakjes zo organiseren, dat er met grote regelmaat ontmoetingen zijn. Daarom was het ook zo goed dat er eind augustus op het Catshuis een informele bijeenkomst was van de top van het kabinet en het bedrijfsleven. Dat zou vaker moeten gebeuren, en naar ik heb begrepen is dat ook de bedoeling.

‘De Nederlandse nationale politiek is per definitie een introverte activiteit. Op dat gebiedje ergens tussen Rijswijk en Scheveningen kun je heel goed 24 uur per dag bezig zijn. Maar de wereld is groter. Het is ook een van de kernverantwoordelijkheden van de minister-president om zich met enige regelmaat te oriënteren op wat de top van het bedrijfsleven vindt en denkt. En omgekeerd moet de top van het bedrijfsleven ook geïnteresseerd zijn, maar daar ben ik niet bang voor. Het bedrijfsleven begrijpt heel goed dat het belang heeft bij verstandig politiek beleid. ’

Balkenende IV

‘Daar moet ik niet al te veel over willen zeggen, maar ik was in grote lijnen gelukkig met de goede voornemens van dit kabinet, die vaak aansluiten bij wat de SER vindt – niet toevallig natuurlijk, omdat mijn voorganger Herman Wijffels de informateur was. Vooral de nadruk op participatie deed ons veel goed. Aan de andere kant was er het complete woningmarktdossier (inclusief de hypotheekrenteaftrek, red.) waar je geloof ik niet eens over na mocht denken, maar goed. De agenda was hoopgevend en de aanloop is een heel lange geweest. Dan komt het nu aan op de uitwerking, en die vindt plaats onder moeilijke omstandigheden. Er is op de een of andere manier een uittocht gaande uit het politieke centrum. Dat zijn we in Nederland niet gewend, en dat stemt niet altijd vrolijk. Integendeel. Hoe dat kan, met zo’n gelukkig volk? Goeie vraag. Het is volgens mij voor het eerst in de naoorlogse parlementaire geschiedenis dat de grote drie partijen CDA, PvdA en VVD niet gezamenlijk een meerderheid halen. En in dat leeglopende centrum mis je ook nog eens een natuurlijke erfgenaam van het sociaal-liberale gedachtengoed; D66 is tot mijn verdriet nu een kleine partij. De optelsom van deze verschijnselen is voor Nederland ongebruikelijk en ongelukkig. De traditionele politieke plattegrond maakt het namelijk mogelijk over langere tijd en meerdere kabinetten herkenbaar beleid te voeren. We slagen er nu kennelijk slecht in een overtuigende agenda te definiëren die zulke continuïteit veilig stelt. Een kwestie ook van personen? In elk geval slagen de personen die zich daarvoor verantwoordelijk zouden kunnen voelen er niet in het voor elkaar te krijgen. Maar ik heb ook geen wondermiddel. Het is echt zoeken naar een agenda die het ongenoegen en de ontevredenheid kanaliseert, en afbuigt in de goede richting. Nu gaat het economisch nog goed. Laten we maar niet speculeren wat er gebeurt als dat anders wordt. Het begint dus wel urgent te worden om er iets op te verzinnen met z’n allen.’

Zakenkabinet

‘Ik vind het woord al ongelukkig. Dan denk je aan mensen als ooit Philips-topman Wisse Dekker, die helemaal niets met de politiek hadden. Hoogst ongelukkig. Ik denk ook niet dat Elco Brinkman het vorig jaar zo bedoelde toen hij klaagde over het gebrek aan daadkracht in Den Haag. Ik kan me niet voorstellen dat iemand serieus nadenkt over een kabinet van zakenlieden. De zakenlieden zelf ook niet. Maar als er morgen verkiezingen zouden worden gehouden, zie ik niet zo gauw een natuurlijk kabinet te vormen. Dan benijd ik de politiek niet. Dan kan het heel goed zijn dat je elke keer op zoek moet naar een ad hoc meerderheid voor wat je op dat moment verstandig beleid vindt. Allemaal niet iets om je op te verheugen. Maar ik heb er ook geen mooi antwoord op.’

Nieuwe regenten

‘Ook al zo’n ongelukkig woord. Dat suggereert een klasse van mensen die opereert zonder zich iets van het volk aan te trekken, terwijl een elite maatschappelijk betrokken moet zijn. Het Concertgebouw, waarvan ik president-commissaris ben, is een heel mooi voorbeeld. Een schitterend gebouw met een programma van echt wereldniveau, en dat alles zonder subsidie; we krijgen alleen een bedrag van de gemeente voor educatie. Door de betrokkenheid en financiële steun van een reeks mensen en bedrijven is het toch mogelijk dat we in Nederland zo’n schitterende instelling hebben. Of Nederland gelukkig moet zijn met zijn elite? Nederland mag zich gelukkig prijzen met dat deel van de elite dat zich betrokken toont. En het kan altijd beter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden