Ken uw Suurhoff

'Weet u wel wie ik ben?' Met deze uitspraak bracht Ko Suurhoff, PvdA-minister van Sociale Zaken in twee kabinetten-Drees, zichzelf ooit in verlegenheid....

Tientallen jaren gold de AOW als het pronkstuk van de sociaal-democratie. Het degelijke 'bodempensioen' maakte, precies zoals Suurhoff had bedoeld, tegen betrekkelijk lage kosten 'aanvullende' pensioenen in de CAO-sfeer mogelijk. Maar begin jaren tachtig begon zijn reputatie door de aanstormende vergrijzing af te bladderen. Sindsdien wordt periodiek gemompeld dat de prachtige oplossing van Suurhoff onbetaalbaar wordt, doordat de premies voor werkenden te hoog oplopen.

Het Nederlandse oudedagstelsel volgt het 'cappuccino-model'. Koffie: een algemeen wettelijk bodempensioen (de AOW). Melk: in CAO's geregelde collectieve pensioenen. En desgewenst cacaopoeder: individuele levensverzekeringen.

Het stelsel heeft ouderen onmiskenbaar steeds rijker gemaakt. Aanstaande bejaarden zijn niet meer 'oud en arm', maar fat cats die bovendien als babyboomers al levenslang in de watten zijn gelegd. Conclusie: een overvloed aan welgedane gepensioneerden is een last voor jongere generaties aan het worden. Zij maken het pensioenstelsel straks onbetaalbaar en stellen de solidariteit danig op de proef.

Allerlei meer en minder zinnige suggesties doen inmiddels de ronde om de lasten en lusten van het pensioenstelsel beter te verdelen. Laat gepensioneerden ook AOW-premie betalen, bijvoorbeeld. Of betaal de AOW-pensioenen uit de algemene middelen, zodat rijkere bejaarden meer gaan meebetalen. Die zijn immers geen AOW-premie meer verschuldigd, maar betalen nog wel (progressieve) inkomstenbelasting. Vorige week werd daar in de Volkskrant een uiterst ingrijpend hervormingsvoorstel aan toegevoegd. Schaf de AOW helemaal af voor 65-plussers die 'voldoende draagkrachtig' zijn en beperk hem tot 'lager betaalden', dus alleen bejaarden 'die het nodig hebben'.

Dat lijkt allemaal plausibel, maar is het niet. Allereerst zijn dergelijke radicale ingrepen in de AOW onnodig. Al in 1987 werd dat haarfijn aangetoond door de commissie-Drees (de zoon). Haar nog altijd actuele rapport Gespiegeld in de tijd kwam tot de slotsom dat de betaalbaarheid van de AOW niet in het geding is. Als tenminste de door Suurhoff gekozen opzet consequent wordt nageleefd. Deze conclusie is jaren later door nader onderzoek van het Centraal Planbureau (CPB) nog eens bevestigd.

Maar bovenal zou zo'n ingreep onherroepelijk het einde van een succesvol pensioenstelsel inluiden. En dat terwijl het cappuccino-model (waarin de AOW dus de koffie is) door de Wereldbank is aangeprezen als de beste opzet voor landen die aan een oudedagsvoorziening beginnen. Suurhoff had het vijftig jaar geleden bij het rechte eind. Zijn AOW-pensioen voor iedereen, betaald door rijk en arm met een solidaire, inkomensafhankelijke premie, baande de weg voor een benijdenswaardig pensioenstelsel.

Door de AOW inkomens- of vermogensafhankelijk te maken, kunnen met name laagbetaalde werknemers worden aangezet tot calculerend gedrag. Zij zullen dan helemaal niet sparen voor de oude dag of voor het zover is hun spaarcentjes verjubelen en, zo mogelijk, ook geen aanvullend pensioen opbouwen of levensverzekeringen afsluiten. Op die manier kunnen zij een volledig AOW-pensioen binnenhalen dat een aanzienlijk deel van hun werkzame inkomen vervangt.

De inkomens- en vermogenstoets was indertijd een van de opvallendste gebreken van de Noodwet-Drees. Daarom maakte Suurhoff in zijn AOW deze tot dan toe wijdverbreide vorm van 'nalatig gedrag' (moral hazard) onmogelijk. Indien de AOW als verplichte algemene pensioenverzekering wordt vervangen door een gerichte voorziening voor armlastige bejaarden, dan is het weer gedaan met die zuivere koffie. Zo'n ingreep trekt de bodem onder het pensioenstelsel vandaan en nodigt - opnieuw - uit tot calculerend gedrag.

Zover zal het wel niet komen. Begin vorige week bracht het CPB de notitie Naar een toekomstbestendig stelsel voor arbeidsmarkt en sociale zekerheid uit. Het pensioenstelsel bleef hierin wijselijk buiten beschouwing. Wel onderstreepten 's lands rekenmeesters in het voorbijgaan nog eens de waarde van het cappuccino-model voor het pensioenstelsel (en dus van een algemeen AOW-pensioen). Daarnaast stelde het CPB nuchter vast dat ouderdom een pover criterium is voor voorzieningen met herverdelingsambities. Een algemene 65-pluspas bijvoorbeeld of 'bejaardenprijzen' voor ziektekostenverzekering en openbaar vervoer zijn boter aan de galg: die komen ook draagkrachtige bejaarden ten goede.

Maar dergelijke voorzieningen hebben helemaal niets met de (volks)verzekering AOW te maken. Die was ook nooit primair uit op een eerlijker inkomensverdeling. Dat geldt ook voor andere bestanddelen van de verzorgingsstaat. 'De welvaartsstaat', noteerde het CPB, 'is niet louter en alleen bedoeld voor herverdeling. Veel regelingen corrigeren voor beperkingen in de reikwijdte van verzekeringsmarkten en kapitaalmarkten.'

Een solide, rechtvaardige verzorgingsstaat kan het dan ook slecht stellen zonder de AOW als bodempensioen voor iedereen. Ken uw Suurhoff.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden