Ken je Descartes? Cartesius?

Het regent Barabas-constructies en andere onhandigheden in Vrij man van Nelleke Noordervliet.

Heikel geval: personages die door de tijd kunnen reizen. Afgezien van allerhande verhaaltechnische problemen die een schrijver zich op de hals haalt, is het risico dat de geloofwaardigheid in het geding raakt grotelijks aanwezig. Zie het maar eens aannemelijk te krijgen zonder dat je lezers aan professor Barabas en zijn teletijdmachine uit Suske en Wiske denken.

In haar nieuwe roman, Vrij man, gebruikt Nelleke Noordervliet de tijdreis om het leven in de Gouden Eeuw te beschrijven. Bijkomend doel van de schrijfster is te laten zien hoe dat leven zich verhoudt tot onze tijd, vandaar die tijdreis.

Het eerste deel van de onderneming is goed gelukt. Noordervliet sprankelt inhoudelijk wanneer ze schrijft over 17de-eeuwse zeden en gewoonten. Met enthousiasme beschrijft ze de stank in de steden, en de verrotting als mensen ten prooi vallen aan de pest of andere ziekten. Haar hoofdpersoon is een intelligente jongeman, Menno Molenaar. Opgegroeid in Rotterdam, komt hij na verloop in Leiden terecht waar hij kennismaakt met de ideeën van nieuwe denkers, onder wie Descartes. In de Engelse lakenhandelaar Dixon vindt Molenaar een mecenas. Die laat hem studeren en manoeuvreert hem naar Den Haag waar hij wordt opgenomen in de kring rond raadspensionaris Johan de Witt. Zonder eigenbelang is de hulp van Dixon niet, hij verlangt politiek gevoelige informatie van Menno, en seks. Wanneer het Menno te veel wordt, vertrekt hij naar de Nieuwe Wereld. Daar vindt hij na afzienbare tijd en amper veertig jaar oud zijn Waterloo na een knokpartij.

Met Menno's dood belanden we bij het tweede deel van Noordervliets plan. Hierin probeert ze heden en verleden samen op te laten lopen door een ontmoeting te arrangeren in het hier en nu tussen Menno en haar alter ego, Nelleke Noordervliet. Het zijn scènes waarin een ernstig beroep wordt gedaan op onze welwillendheid. Zo vergezelt Menno Noordervliet naar Nederland, maar is het een raadsel hoe hij door de douane komt. Als enige sleutel geeft de schrijfster dat de ontmoeting met Menno 'strikt genomen niet plaats [vond]'.

Aha. Dus het is fictie. Maar zover waren we al. Het wordt er nodeloos ingewikkeld van. Ondertussen regent het Barabasconstructies; kunstmatige toevalstreffers en lelijke controlevragen om heden en verleden af te bakenen, van het type: 'Ken je Descartes? Cartesius?' Waarop Menno antwoordt: 'Maar natuurlijk!' Of 'Is Oranje nog aan de macht sinds De Witt werd vermoord?' Zulke vragen verstoren de illusie danig. Waarom schreef Noordervliet niet gewoon een historische roman?

Ook geen gelukkige keuze: het verhaal heeft meerdere ik-vertellers, en een van hen is Noordervliet. Als een soort controlerende schakel blijft ze hinderlijk aanwezig tussen de lezer en die 17de-eeuwse geschiedenis. Alsof ze haar personages niet los durft te laten, niet vertrouwt, evenmin als haar lezer.

De vraag of Noordervliet niet liever een essay, een non-fictiestuk over de opkomst van de rede in de Gouden Eeuw had willen schrijven, dringt zich per hoofdstuk sterker op. Je merkt het aan haar flauwe en stilistisch stijve terzijdes: 'Omdat Menno het hybride product is van heden en verleden, mag hem een beperkt anachronisme worden toegestaan.' Wat een vreemde, quasi beleefde formulering. Want hoezo toegestaan? Wiens permissie is hier nodig? Alsof Noordervliet niet allang pagina na pagina doet waarin ze zin heeft. Alsof met de eis van waarschijnlijkheid niet voortdurend de draak wordt gestoken. Bijvoorbeeld op het moment dat Noordervliet een 17de-eeuwer een citaat van Hannibal, de kolonel uit de kinderserie The A-Team, in de mond legt: 'I love it when a plan comes together.'

Wat een grote historische roman had kunnen zijn, is een roekeloos allegaartje; iets tussen essay, roman en syllabus in. Ach, leefde Willy Vandersteen nog maar.

Nelleke Noordervliet: Vrij man.

Augustus; 464 pagina's; € 24,95.

ISBN 978 90 4570 553 8.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden