Keizerin van het raffinement

Als vrouwen over macht beschikken, is die gebaseerd op hun zachtheid en goedheid, was de overtuiging van Joséphine de Beauharnais. In haar verhouding met Napoleon was zij aanvankelijk de bovenliggende partij.

Kate Williams: Joséphine. Verlangen, ambitie, Napoleon.

*****


Uit het Engels vertaald door Lisa de Groot.


Prometheus/Bert Bakker; 440 pagina's; euro 29,95.


Als Paul Barras, bevelhebber van de troepen die de jonge Franse republiek moesten verdedigen, in het vroege najaar van 1795 geen groot diner had gegeven bij hem thuis om zijn belangrijkheid te onderstrepen; als hij zijn toenmalige maîtresse niet had verzocht aan tafel plaats te nemen naast de kleine Corsicaanse generaal die hij net tot zijn rechterhand had gekozen, en die zo onooglijk was dat hij door de Parijse elite volledig werd genegeerd; als die vriendelijke maîtresse van Barras niet heel geïnteresseerd had geluisterd naar de verhalen van de generaal over zijn militaire triomfen: dan was Joséphine de Beauharnais nooit de geschiedenis ingegaan.


Maar Joséphine - een warme persoonlijkheid uit Martinique, moeder van twee kinderen uit een ellendig huwelijk met markies Alexandre de Beauharnais (zijn hoofd rolde tijdens de Franse revolutie in een mandje, zelf ontsnapte ze ternauwernood aan de guillotine) die zich in 1795 via een indrukwekkende roedel minnaars had opgewerkt tot belangrijk lid van de Parijse upperclass - luisterde niet alleen belangstellend naar de kleine, onbeduidende generaal; ze prees hem ook nog eens de hemel in. Bovendien zag ze er heel mooi uit, in haar laag uitgesneden japon bij het zachte kaarslicht.


In haar schitterende biografie over Joséphine, waarvan de vertaling vandaag verschijnt, beschrijft de Britse historica Kate Williams (1974) hoe Napoleone Buonaparte reageerde: hij was diep onder de indruk. Hij wist niet wat hem overkwam. Als de vrouwen die hij tot dan toe had ontmoet hem al een blik waardig hadden gekeurd, was het een bespottende. En hier zat een echte vrouw van de wereld, zes jaar ouder dan hij, en ze nam hem volledig serieus. 'Napoleon, slecht op zijn gemak tussen de beau monde en zonder grote liefde, had een ambitie en een doel gevonden: de maîtresse van zijn beschermheer bij hem wegkapen.'


Dus ging Joséphine de Beauharnais de geschiedenis in. Niet op grond van eigen heldendaden, maar vanwege haar bijrol in die geschiedenis, als echtgenote, moeder en oma: echtgenote van Napoleon, moeder van Hortense, die de eerste koningin van Holland zou worden - Napoleon en Joséphine koppelden haar aan Napoleons jongste broer Lodewijk Napoleon - en oma van de derde zoon die uit dat huwelijk voortkwam, en die zichzelf in 1851 uitriep tot keizer Napoleon III. 'De trots van vrouwen ligt in onze onderworpenheid', schreef Joséphine aan haar schoonzusje Caroline: 'En áls we over macht beschikken, is die gebaseerd op onze zachtheid en goedheid.'


Het boek van Kate Williams bevat, als het om de positie van vrouwen gaat, wel meer huiveringwekkende passages. De Code Civil, het burgerlijk wetboek dat Napoleon instelde, leek op het eerste gezicht gebaseerd op dezelfde principes als de revolutie van 1789: gelijkheid voor de wet, secularisering van de staat. In de praktijk bleek de Code vooral de rijken rijk te houden en de machtigen machtig. De rechten van arbeiders deden er niet toe. En vrouwen, schrijft Kate Williams, waren helemaal de grote verliezers. 'Napoleon, niet in staat om zijn vrouw, zusters en moeder onder controle te houden, perkte hun rechten meedogenloos in.'


De enige manier waarop vrouwen aan status en financiële zekerheid konden komen, was door een rijke minnaar dan wel echtgenoot aan de haak te slaan. En de onbeduidende, kleine Napoleon bleek voor Joséphine een prima partij, vooral in de eerste jaren van hun relatie, toen Napoleon nog diep onder de indruk was van Joséphines zachte stem en uitgebreide arsenaal aan geraffineerde seksuele vaardigheden. Williams: 'Voor vorige minnaars waren haar trucjes, slaapkameracrobatiek en strategisch opgebrachte geurtjes niks nieuws. Maar Napoleon had zulke trucjes nog nooit meegemaakt en kon zijn geluk niet op.'


Joséphine was ook buiten het bed de bovenliggende partij. Terwijl Napoleon zijn eerste grote liefde vanaf het front voortdurend hartstochtelijke brieven schreef ('Mijn onvergelijkelijke Joséphine, ver bij jou vandaan is er geen vreugde - ver bij jou vandaan is de wereld een woestenij waar ik alleen sta, zonder het gevoel mijn hart te kunnen uitstorten'), vermaakte Joséphine zich in Parijs met een huzaar op wie ze verliefd was geworden, Hippolyte Charles, 'een gokker, een dandy en zeer charmant.'


Later, toen Napoleon zichzelf tot keizer en zijn echtgenote tot keizerin had gekroond, zou de verhouding kantelen en werd Joséphine de afhankelijke partij, overgeleverd aan de grillen van een gevaarlijke gek die vrouwen veroverde alsof het landen waren, zo snel en efficiënt mogelijk. 'De liefdesdaad duurde meestal niet meer dan een paar minuten en de consul eiste dat de dame in kwestie alvast klaarlag in bed, naakt, zodat de rompslomp van het uitkleden hem bespaard bleef.'


Het maakte Joséphine, die intussen veel van Napoleon was gaan houden, razend van jaloezie. Maar hoewel Napoleon haar, omdat ze hem geen troonopvolger schonk, uiteindelijk inruilde voor de Oostenrijkse Marie Louise, zou Joséphine altijd de belangrijkste vrouw in Napoleons leven blijven. 'Hij was niet alleen emotioneel afhankelijk van haar', schrijft Williams, 'maar hij zag haar ook als essentiële partner in het keizerlijke ambt. Hij stond symbool voor agressie, strategisch denken, militair succes en tirannie, terwijl zij de rollen op zich nam die hij verafschuwde: hoedster van kunsten, schoonheid en goede manieren en opwekster van sympathie.'


Ook toen het Franse volk doorkreeg dat Napoleon niets anders dan oorlog en ellende bracht en het zijn keizer begon te haten, bleef Joséphine bijzonder geliefd. Niet vanwege haar afkomst, niet omdat de voormalige semicourtisane zo intelligent was, niet omdat ze zo zuinig was (wat betreft smijten met geld versloeg ze elke vorstin) en ook niet omdat ze zo mooi was - voor haar schoonheid leunde ze zwaar op talloze potten loodwit en rouge en op de creativiteit van haar kapsters en garderobedames - maar vanwege haar persoonlijkheid. Ze was vrijgevig, hartelijk en charmant, werd de 'belichaming van gratie en goedheid' genoemd en bewonderd om haar 'onvermoeibare barmhartigheid'.


Toen ze op haar 50ste stierf - officieel aan de gevolgen van een longontsteking, volgens haar kamermeisje van verdriet, omdat ze het leven zonder de inmiddels afgezette Napoleon niet aankon - kwamen duizenden mensen haar de laatste eer bewijzen op Malmaison, haar buitenverblijf dat ze met de beelden en schilderijen die door Napoleon overal in de wereld waren weggeroofd, had omgetoverd tot een kunstpaleis. 'Deze vrouw was geboren met een zachtheid en iets wezenlijk goeds in haar karakter', liet zelfs de verse koning Lodewijk XVIII in een communiqué noteren. Zeven jaar later overleed ook Napoleon, op Sint-Helena. Zijn laatste woorden waren 'France, armée, tête d'armée. Joséphine.'


WAARZEGSTER

Eveneens vandaag verschijnt bij Atlas Contact Madame Vérité van de Amerikaans-Nederlandse antropologe Caroline Hanken, over de Franse waarzegster Marie-Anne Lenormand. Waar Kate Williams in Joséphine vooral het hofleven in de Napoleontische tijd tot leven wekt, zoomt Hanken in op het geploeter van een vrouw uit de provincie die haar geluk kwam beproeven in Parijs en weliswaar vaag aan Joséphine gerelateerd was - de keizerin zou de waarzegster verschillende malen hebben geraadpleegd en Lenormand voorspelde één keer ook de Nederlandse koning Willem I de toekomst - maar vooral bezig was zichzelf staande te houden. Door zich te verdiepen in zaken als handlijnkunde en kaartleggen slaagde ze daarin. Hanken schetst mademoiselle Lenormand als een bijzonder type waarzegster, niet zomaar een van de vele charlatans maar een psychologe avant la lettre. 'Een arts voor de ziel is soms even noodzakelijk als een arts voor het lichaam', zei ze in 1821 tegen de rechtbank in Brussel, waar ze terechtstond na een bezoek aan de lage landen. 'Bezie mij als bestrijder van het verdriet van de mens.'


Caroline Hanken: Madame Vérité - Een waarzegster in de kringen rond Napoleon

***


Atlas Contact; 256 pagina's; euro 19,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.