Keizer Wilhelm II krijgt postuum nog levenslang

Was Keizer Wilhelm II schuldig aan het uitbreken van de Eerste Wereld oorlog? Het proces dat nooit heeft plaatsgehad, wordt alsnog gevoerd. Onder grote belangstelling.

Wilhelm II met zijn gevolg bij zijn aankomst in Kasteel Amerongen, op 11 november 1918.

Voor de overwinnaars van de Eerste Wereldoorlog stond het in 1918 vast: Duitsland droeg de exclusieve schuld van het uitbreken van de oorlog, en de Duitse keizer, Wilhelm II, moest als oorlogsmisdadiger worden berecht. Het vonnis stond voor de Britse premier Lloyd George al vast. Hang the Kaiser, was de belofte waarmee hij campagne voerde voor de Lagerhuisverkiezingen van dat jaar.

Maar het tribunaal is er nooit gekomen. Wilhelm II verbleef sinds 10 november 1918 als balling in het neutrale Nederland. En de regering in Den Haag gaf geen gehoor aan de eis van de geallieerde mogendheden om hem uit te leveren omdat ze geen vertrouwen had in een eerlijke procesgang.

Woensdagmiddag komt het proces er alsnog op initiatief van de Stichting Studiecentrum Eerste Wereldoorlog. Plaats van handeling: een van de bijgebouwen van kasteel Amerongen, waar de keizer en zijn gevolg verbleven tot 1920, toen het gevaar van uitlevering definitief was geweken en de keizer een landhuis kocht in het naburige Doorn. De aangeklaagde - overleden in 1941 - moest verstek laten gaan.

Eerlijke rechtsgang

Noodgedwongen moet de zaak, die juristen en historici acht jaar hebben voorbereid, in enkele uren tijd worden afgehandeld. Maar dit doet geen serieuze afbreuk aan de toewijding waarmee de openbaar aanklager, de rechter en de verdediger van Wilhelm een indruk proberen te geven van de manier waarop het proces met de rechtsopvattingen van 1920 had kunnen verlopen - gesteld dat de rechtsgang eerlijk was.

Het proces dat nooit heeft plaatsgevonden trekt vele tientallen, overwegend grijze, belangstellenden: mensen voor wie het belang van de Eerste Wereldoorlog niet onderdoet voor dat van de Tweede. Deelnemers aan groepsexcursies naar gereconstrueerde loopgraven in België en Noord-Frankrijk. Kenners van de oorlogshistoriografie.

Ze luisteren geboeid naar verhandelingen over de oorlogsethiek van vorige generaties. Over de medeplichtigheid van andere landen dan Duitsland aan het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. Over de vraag of Duitsland zich op noodweer mocht beroepen. Over de betrouwbaarheid van de bronnen waarop veel historici zich hebben beroepen. Over de onbeperkte duikbootoorlog. Over de immuniteit van staatshoofden. En over het recht van overwinnaars om overwonnenen te berechten.

Wilhelm II te paard op de Lustgarten in Potsdam.

De horizon van 1920

Het kost met name de publicist Hans Andriessen, die de verdediging van de keizer op zich heeft genomen, enige moeite om zich bij zijn argumentatie te beperken tot de horizon van 1920 - getuige zijn verwijzingen naar Pol Pot, Idi Amin, de oorlog in Vietnam en de Israëlische oorlogen van 1956 en 1967.

Juristen hebben uit het Verdrag van Versailles (1919) vijf concrete aanklachten gedestilleerd. Slechts op één punt wordt de keizer schuldig bevonden: de schending van de Belgische neutraliteit. Rechter Jan Reijntjes wijst de suggestie van de hand dat Duitsland uit noodweer heeft gehandeld. 'Wie de eerste klap uitdeelt, kan zich daar nooit op beroepen'.

De ernst van dit vergrijp komt tot uiting in het - lachend uitgesproken - vonnis: 'Levenslange detentie, te ondergaan in Huis Doorn, plus ontzetting uit elk openbaar ambt.'

Zo komt het juridisch oordeel toch nog overeen met het lot dat de geschiedenis Wilhelm II al had beschoren.

520 pagina's tellend boek

Het vonnis, dat is onderbouwd in een 520 pagina's tellend boek, strookt met het betrekkelijk milde oordeel van historicus Christopher Clark over het aandeel van Wilhelm (en het Duitse keizerrijk) bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.

Frits Bolkestein, die het eerste exemplaar van het boek in ontvangst neemt, acht het Hof echter nog te streng voor Wilhelm. Hij was weliswaar 'een onaangenaam en hoogmoedig sujet', maar niet de veroorzaker van de Eerste Wereldoorlog. Daarvan ligt de origine, zegt Bolkestein in navolging van Clark, niet in Berlijn maar in Sint Petersburg. 'De oorlog had zich tot de Balkan beperkt als Rusland niet het leger had gemobiliseerd.'

Voor Bolkestein persoonlijk is de verdwijning van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie altijd nog een van de pijnlijkste gevolgen van de oorlog die Wilhelm niet heeft gewild.

Het proces tegen Wilhelm II; uitgeverij Lannoo; 34,99 euro.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden