Kein Berlijn

Het Berlijnse uitgaansleven staat voor vrijheid en blijheid. Die sfeer nabootsen in regelzuchtig Nederland blijkt lastig.

Berlijn is overal. Hoofdzakelijk in het noordoosten van Duitsland. Maar sinds een paar maanden ook in vier opgestapelde containers op een braakliggend stuk grond net buiten de binnenstad van Utrecht. Tot nu toe is het hier elk weekend volle bak. Het tijdelijke onderkomen van café Klein Berlijn moet nog een beetje gefinetuned worden, vertelt eigenaar Serge Veenendaal enthousiast terwijl hij zichzelf een cola inschenkt. Geen fritz-kola, het hippe Duitse merk met veel cafeïne. Dat vindt hij 'niet te hakken'.

De wand achter Veenendaal is beplakt met behang waarvan de print moet doorgaan voor onbewerkt beton. 'Mijn Berlijnse Muur', noemt hij die. Graffitispuiters kregen de opdracht de muren in de toiletten onder handen te nemen. Buiten verven ze binnenkort de Dom naast de Fernsehturm. Op de leestafel in het midden, die op zaterdagavond dienst doet als podium voor bandjes, liggen de Grazia en Margriet. Wie zich Klein Berlijn noemt, roept hoge verwachtingen op. 'Ik hoor vaak dat het er iets te netjes uitziet voor Berlijn', zegt Veenendaal, terwijl hij over de kliklaminaatvloer naar het zonovergoten terras aan de Vaartsche Rijn beent. 'Het mag nog wel iets vuiger en kunstzinniger.'

Al jaren laten Nederlandse horeca-uitbaters zich gretig inspireren door sfeervolle cafés in uitgewoonde panden die de DDR hebben overleefd. In de Oost-Duitse voorbeeldkroeg zak je tussen boeken en grafische kunst weg in een zorgvuldig bij elkaar geraapt zootje meubels van de vlooienmarkt, dat 'doe alsof je thuis bent' schreeuwt. Tegen de bar staat de racefiets van de barman of -vrouw, die desgewenst een bak filterkoffie voor je zet.

Het Amsterdamse café Brecht, met allemaal verschillende vintage stoelen, is precies wat trendwatchers bedoelen als ze reppen van een 'authentieke Berlijnse huiskamersfeer'.

Clubs zijn een ander verhaal. Die hoeven er maar een beetje industrieel uit te zien of ze worden al Berlijnesk genoemd. Dat lot is bijvoorbeeld TrouwAmsterdam beschoren, gevestigd in de voormalige drukkerij van dagblad Trouw. Hetzelfde geldt voor Roest, een culturele vrijplaats in een afgeragde loods op het Oostenburgereiland. De eigenaren zien hun zaak liever geroemd worden om het unieke karakter -logisch: ze werken hard om iets origineels neer te zetten, maar ondertussen wanen veel van hun bezoekers zich wel degelijk in Berlijn. Waarom dweept ons uitgaansleven zo met de beloofde stad? En kan een Nederlandse tent ooit echt Berlijnachtig zijn?

'Daar kan alles, mag alles', zegt Veenendaal van Klein Berlijn. De 'vrije vibe' waar hij eind jaren negentig tijdens de Love Parade voor viel, moest en zou hij naar Utrecht halen. Hij is niet de enige. Een kwartier verder uit het centrum ligt HAL16, een cultureel broeinest in een voormalig schoolgebouw. Op dit dode stuk stad heeft zich volgens de website 'een vernieuwend en eigenzinnig horecabedrijf ontwikkeld in een unieke 'Berlijnse' omgeving'.

Het grauwe betonblok bij de Uithof is nu ruim een jaar open. 'Voor de zomer hebben we een biergarten gebouwd', zegt bedrijfsleider Mathijs Mom. 'Picknicktafels, hangmatten, barbecues, olievaten met hout, een toffe belichting en onversterkte live-muzikanten moeten het toonbeeld zijn van Berlijn in Utrecht.'

Van binnen en van buiten is HAL16 geïnspireerd op de mythische Berlijnse technotempel Berghain/Panorama Bar. 'Maar dan zonder de darkrooms en het strenge deurbeleid. We hebben vooral geprobeerd de rauwe uitstraling na te bootsen.' De buitenkant van het pand had HAL16 volgens Mom mee. 'Het interieur moest donker zijn: veel zwart en betongaas.'

Het is precies dat ongelikte waar fuiftoeristen weg van zijn. Bezoekers van HAL16 kruipen er in het weekend de dorpen rondom Utrecht voor uit.

Het aanbeden uitgaansleven in Berlijn is overigens allang niet meer underground. Zelfs de ooit avant-gardistische Berghain wordt nu bevolkt door vakantiegangers die braaf hun reisgidsen volgen. Het zal dan ook niemand verbazen dat de voorhoede de Berlijn-is-hip-en-happening-hype beu begint te raken. De Duitse hoofdstad is van de massa geworden, klinkt het vanuit die hoek. 'Het wachten is op Sensation The Warehouse Edition', zegt Olaf Boswijk, programmeur en mede-eigenaar van TrouwAmsterdam. Wat loungebars op Ibiza ooit waren voor de strandtent, is Berlijn nu voor cafés die een artistiekerige aanloop willen.

Producer en dj Tom Trago, die zowel het Amsterdamse als het Berlijnse nachtleven goed kent, vindt het overdreven dat Berlijn zo wordt verheerlijkt. 'De Berlijnobsessie is opgeblazen ten koste van wat we hier allemaal hebben', zegt hij. 'Nederland is een regelland, maar we vergeten nogal eens dat er om die reden ook een hoop goed voor elkaar is. Je krijgt veel gedaan in Amsterdam. Er zijn steeds meer kleinschalige feesten op ongewone plekken. Zo gaf organisatie Lockdown laatst een rave in een loods in Noord.

Dat in Berlijnse clubs alles maar kan, is volgens hem een misvatting. 'Als je goed kijkt, zie je dat ook in een Berghain alles tot in de puntjes is geregeld. Van het deurbeleid tot de manier waarop je als dj wordt ontvangen. Heel Nederlands eigenlijk.'

Mom van HAL16 ziet wel degelijk grote verschillen. 'Alles is hier ingekaderd. De terrasbegrenzers zijn daar een extreem voorbeeld van. Je krijgt als kroegbaas een boete als mensen daar met hun stoelpoot overheen zitten.' Het Berlijnse nachtleven draait volgens hem om 'een gevoel van vrijheid' dat wij hier niet kennen. 'Als mensen bij ons binnenkomen, zie ik ze vaak glimlachen. Ik hoop dat ze dat dat is omdat ze iets van die vrijheid herkennen.'

De vrijheid waar Mom het over heeft, stamt uit de tijd van het hedonistische Berlijn van de jaren twintig. Eenzelfde soort speelruimte had West-Berlijn ten tijde van de Muur. Toen waren jonge Berliners het beste af in het westen, waar geen dienstplicht gold en er geen sluitingstijden waren. Met het vallen van de Muur kon ook in Oost-Berlijn het levensgenieten beginnen. Tot die tijd was het een plek van restricties, nu kon er opeens van alles en meer.

'Er was veel ruimte', zegt Vincent Kompier, planoloog en Berlijnoloog. 'Veel panden stonden leeg. Tijdens het DDR-regime waren ze in handen van de staat. Toen die staat in november 1989 verdween en Duitsland in oktober 1990 weer één land werd, was er bijna een jaar onduidelijkheid geweest over eigenaarsschap. In dat juridische gat zijn veel Berliners gesprongen.' De massatoeristische toewijding richt zich nu vooral op het voormalige Oost-Berlijn, met de twee buurten Kreuzberg en Neukölln als aangrenzende uitzonderingen uit het westen.

Aan het vrijheidsgevoel waar Klein Berlijn en HAL16 voor zijn gevallen, ligt nog iets anders ten grondslag. Kompier, die al jaren de helft van de tijd in de Duitse hoofdstad woont en meeschreef aan het boek Berlijn voor gevorderden, bespeurt een groot mentaliteitsverschil. 'Berlijn is een arme stad. Hier werken mensen niet om rijk te worden. Het gaat er meer om dat je doet waar je zin in hebt. Er wordt op zijn Afrikaans gewerkt, zeg ik weleens. In Nederland kunnen mensen zich dat niet veroorloven.'

Kompier gebruikt net als Mom van HAL16 de terrasbegrenzers om het mentaliteitsverschil te illustreren. 'Ik kan een Berliner niet uitleggen waarom bij ons terraspinnen in de stoep zitten. Een Duitser regelt dat zelf. De overheid is in Berlijn minder aanwezig. 'Weinig geld betekent weinig controle. Er wordt veel gedoogd. De overheidsbemoeienis die er is, uit zich hier in mindere mate in de gebiedende wijs. De gunfactor van de overheid lijkt hoger.'

Typisch is volgens Kompier dat de zin 'alles moet kunnen' niet te vertalen valt in het Duits. 'Hier kan iets of moet iets. Er kan veel, maar weinig moet. De grondhouding van de Berliner is: ik vind het prima dat jij in je blote kont over straat wil, als ik het je maar niet na hoef te doen.'

De prijzen maken Berlijn een veilige speelhaven voor krap bij kas zittende gelukszoekers. Veenendaal van Klein Berlijn probeert daarop in te spelen. 'De Nederlandse horeca is fucking duur, terwijl je daar voor 15 euro je drankje, je hapje en je koffie kunt krijgen', zegt hij. Dus serveert hij een daghap voor 9 euro 50. Een fles Gulpener kost bij Veenendaal 1 euro 90. 'Billige prijzen.'

Voor de Berliner zelf valt het met dat goedkoop overigens wel mee. Veel sectoren hebben geen minimumlonen. Een serveerster in Berlijn verdient hooguit 5 euro per uur. De lage huren waar de stad lange tijd om bekend stond, worden steeds hoger. Dat komt mede door de aantrekkingskracht van Berlijn op buitenstaanders. De uitspraak Berlin is a bitch, and then you marry is uitstekend van toepassing op typen die een jaar van hun leven inruimen voor een losbandige periode in Berlijn.

Hoewel Veenendaal zijn best doet gekwelde portemonnees tegemoet te komen, blijft het op een ander punt lastig. Waar een feest in Berlijn gerust drie dagen kan voortduren, moet hij zijn tent doordeweeks om twaalf uur 's nachts en in het weekend om één uur sluiten. 'De Nederlandse vergunningen, hè. Ik zit midden in een woonwijk. De muziek mag dus niet knetterhard.'

Ook HAL16 kent zo zijn restricties, hoewel het eigenlijk een 24-uursvergunning heeft. Boven en naast de club wonen 450 studenten. Het geluid mag dus niet te hard en om zes uur 's ochtends is het feest afgelopen. Dan worden bezoekers direct richting fietspad gesommeerd om de overlast tot een minimum te beperken.

Het zal Nederlandse horecazaken nooit lukken écht op Berlijn te lijken, denkt producer Trago. 'Een club kan er nog zo Berlijns uitzien, het echte Berlijngevoel voel je alleen daar waar het vandaan komt.' Dat is maar goed ook, vindt hij. 'Er is zo veel om trots op te zijn in Nederland. Niet voor niets kiezen de grootste dj's uit Berlijn ervoor met Oud en Nieuw in Amsterdam te draaien. Het gaat hartstikke lekker hier.'

Ook Kompier heeft zijn twijfels: 'Die magisch gevonden vrijheid zit niet in een gebouw of in een concept dat je kunt kopiëren. Het zit in de mensen.' Maar er gloort hoop. 'Economisch slechte tijden hebben Berlijn goede dingen gebracht. Het zou mooi zijn als de crisis de mentaliteit van Nederlanders iets meer Berlijns zou maken.'

Extra: Berlijneske plekken

Amsterdam

Basis Vijzelstraat 66

Roest Jacob Bontiusplaats

Trouw Wibautstraat 127

Brecht Weteringschans 157

Eindhoven

Stroomhuis Eindje 1

Ketelhuis Ketelhuisplein 1

Radio Royaal Ketelhuisplein 10

Utrecht

The Village Coffee & Music Voorstraat 46

Blackbird Coffee & Vintage Oudegracht 222

Arnhem

Tape Hommelstraat 66

Roof Garden Arnhem parkeergarage Rozet, Langstraat 10

Rotterdam

Bar Schiekade 201

Perron Schiestraat 42

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden