Onderzoek Stereotypering in het onderwijs

‘Kees bouwt een schuurtje’ of ‘Annemarie bakt een taart’: het wemelt in Nederlandse schoolboeken nog van stereotypen

Kinderen krijgen via schoolboeken stereotiepe beelden voorgeschoteld van mannen, van vrouwen en van mensen met een niet-westerse achtergrond. Dat blijkt uit onderzoek van Judi Mesman, hoogleraar maatschappelijke vraagstukken jeugd aan de Universiteit Leiden.

Afbeelding uit een schoolboek met onderschrift ‘De uitvinder’. Meestal worden uitvinders juist als man geportretteerd, denk aan Willie Wortel in Donald Duck en professor Barabas in Suske en Wiske. Beeld Uitgeverij Malmberg

Zij ploos met haar team alle 33 schoolboeken voor wiskunde en Nederlands uit die worden gebruikt in de brugklassen, afkomstig van alle grote uitgeverijen. Onderzoek laat zien dat kinderen zich die stereotypen bewust of onbewust eigen maken. Ze verbinden daaraan conclusies over wie, wat of hoe zij zelf zijn, of kunnen worden.

Op afbeeldingen en in teksten in de 33 schoolboeken telden de onderzoekers bijna 13 duizend personages. Die worden bijvoorbeeld gebruikt in teksten voor Nederlands, of in rekensommen: ‘Kees bouwt een schuurtje’, ‘Annemarie bakt een taart’, ‘Ahmed verkoopt shoarmabroodjes.’ In schoolboeken komen beduidend minder vrouwen voor dan mannen, constateert Mesman: van alle personages is 41,4 procent vrouw. Mannelijke personages werken vaker dan vrouwelijke: van de personages met een beroep is maar 28 procent vrouw. Mannen zijn oververtegenwoordigd als wetenschapper, als sporter, of wanneer er iets technisch’ moet worden gedaan. Vrouwen worden vaker opgevoerd als ouder, of als iemand die het huishouden doet. Lhbti’ers ontbreken in leermiddelen helemaal.

Negen procent van de personages in teksten heeft een niet-westerse naam, terwijl Nederland volgens het CBS 13,4 procent inwoners met een niet-westerse naam herbergt. Niet-westerse personages hebben vaker een beroep met een lage status zoals vrachtwagenchauffeur, dokters zijn doorgaans westers. Opmerkelijk genoeg worden bij voorbeelden van topsporters juist wel vaak gekleurde mensen genoemd, zoals tenniscoryfee Serena Williams.

Afbeelding uit een schoolboek met onderschrift ‘De astronaut’. Onderliggende boodschap: een astronaut kan net zo goed een vrouw zijn. Beeld Uitgeverij Malmberg

Schoolkinderen worden beïnvloed door deze stereotypering, door de verborgen boodschappen, stelt Mesman: ‘Ze kunnen daar ook niet aan ontkomen: schoolboeken zijn verplichte kost. Op het vmbo zitten bijvoorbeeld relatief veel kinderen met een niet-westerse achtergrond. Het risico bestaat dat die zich niet-gerepresenteerd voelen wanneer weinig niet-westerse mensen voorkomen in schoolboeken.’

Mesman: ‘Wij kunnen schoolboekenmakers niet opleggen op sekse, etniciteit en diversiteit te letten. Maar we kunnen ze er wel op attenderen. Het is niet moeilijk het lesmateriaal bij te sturen: laat Ahmed, Annelies èn Kees schuurtjes bouwen, wetenschapper of topsporter zijn. Een schoolboek functioneert optimaal wanneer een kind zich erin kan herkennen.’

John Nouwens is directeur basisonderwijs bij Malmberg, uitgever van leermiddelen. Malmbergs boeken zijn wel meegenomen in het onderzoek, maar de uitgeverij heeft er geen bemoeienis mee of er invloed op gehad.

Nouwens: ‘Het beeld dat uit onze leermiddelen naar voren komt, moet voor de kinderen herkenbaar zijn en aanspreken. We zijn ons ervan bewust dat stereotypering op de loer ligt, en dat we moeten proberen die te vermijden. We zijn daarom altijd aan het bijsturen. Kinderen moeten zich thuisvoelen in de teksten, dan zijn ze gemotiveerder en leren ze beter.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden