Keerpunt Gurlitt

Een opmerkelijke Wende bij de bejaarde eigenaar van een omstreden kunstcollectie. Cornelius Gurlitt wil nu toch werken teruggeven aan de rechtmatige erfgenamen.

'Ik geef niets vrijwillig terug. Dat doe ik in geen geval.' Cornelius Gurlitt was in november vorig jaar onverbiddelijk toen een journaliste van Der Spiegel hem met haar telefoon filmde. De omvangrijke verzameling die zijn vader had aangelegd, moest in haar geheel bijeen blijven. Dat de in 1956 overleden kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt tijdens de oorlog veel zaken had gedaan met de nazi's en de collectie dus mogelijk roofkunst bevat, ging er bij de zoon niet in.


Donderdag werd bekend dat er toch een schilderij teruggaat naar de erfgenamen van de voormalige joodse eigenaar. Het is mogelijk het duurste werk van de circa 30 procent van de Gurlitt-collectie die tot nu toe openbaar is gemaakt. Zittende vrouw van Henri Matisse is miljoenen waard, misschien zelfs wel enkele tientallen miljoenen. De restitutie zal 'binnen enkele dagen' plaatshebben - op papier dan, want de Duitse justitie heeft op verdenking van belastingontduiking alle kunst in het appartement van Gurlitt in München in beslag genomen. De komende maanden volgen er waarschijnlijk nog meer teruggaven van de veertig tot vijftig werken waarop claims zijn ingediend.


Vanwaar deze Wende?


De belangrijkste oorzaak voor de ommekeer is de toestand van Cornelius Gurlitt zelf. De toen 80-jarige Oostenrijker van geboorte maakte in november vorig jaar in een vraaggesprek - het was de enige keer dat hij zich liet interviewen - een hulpbehoevende, bijna kinderlijke indruk. De maand daarna noopten zijn hartproblemen tot een operatie. Zijn conditie werd als zo ernstig beoordeeld dat een arts Betreuung aanvroeg: een vorm van curatele waarbij de ondertoezichtgestelde nog wel enige zeggenschap houdt. De Duitse rechter stemde met dit verzoek in, waarna de advocaat Christoph Edel als de belangenbehartiger van Gurlitt werd benoemd.


Die schakelde drie andere advocaten en een professionele woordvoerder in. Vanaf dat moment werd er voor het eerst in lange tijd - de huiszoeking in het appartement in München was bijna twee jaar door justitie stilgehouden - professioneel over nagedacht hoe het met Gurlitt en zijn verzameling verder moet.


Uit het eerste interview dat een van de nieuwe raadslieden eind januari gaf, was al af te leiden dat de zaak in beweging was. Advocaat Hannes Hartung zei dat zijn cliënt nooit had gezegd dat hij niks wilde teruggeven. Die opmerking kwam hem op een Twitterstormpje te staan, Gurlitt was immers gefilmd toen hij het tegendeel beweerde. Hartung meldde ook dat hij naar 'eerlijke en juiste oplossingen' zocht ten aanzien van de roofkunstclaims die waren binnengekomen.


Een halve maand later spraken de raadslieden op een door hen opgerichte website (gurlitt.info) over de 'vrijwillig, moreel gefundeerde' verplichting die Gurlitt zichzelf had opgelegd om er met nabestaanden van joodse bezitters uit te komen. Die geldt dan wel alleen voor de kunst die in München lag. De verzameling die het verdedigingsteam enkele dagen eerder in de voormalige woning van Gurlitt in het Oostenrijkse Salzburg had aangetroffen (en had veilig gesteld), werd daarvan uitdrukkelijk uitgezonderd.


Donderdag werd de deur weer wat wijder opengezet. Gurlitt heeft volgens een persbericht zijn verdedigingsteam een heuse 'opdracht' gegeven: 'Als er ten aanzien van werken een gegronde roofkunstverdenking bestaat, gelieve dan deze werken terug te geven aan de juridische eigenaren.' Dat gebod geldt nu ook voor de kunst die in Salzburg lag.


Hetzelfde persbericht meldt ook dat de advocaat Hannes Hartung is ontslagen. Die had volgens de Süddeutsche Zeutung twijfels geuit over twee van de zes claims waarover gesprekken worden gevoerd met nabestaanden. Toezichthouder Christoph Edel, die herhaaldelijk uren met Gurlitt zou hebben gesproken, zegt van hem 'de vrije hand' te hebben gekregen. Een Duitse tv-zender, de BBC en een Duitse krant mochten deze week zelfs de collectie zien die tot voor kort in de Oostenrijkse woning lag.


De opstelling van Edel en de zijnen is opmerkelijk omdat de raadslieden de teruggave van roofkunst nog lang hadden kunnen rekken, of zelfs hadden kunnen voorkomen: door verjaring was het twijfelachtig of restitutie juridisch afdwingbaar was. Maar een jarenlang gevecht in de schijnwerpers van de pers is blijkbaar niet als een aantrekkelijke optie gezien voor een hartpatiënt van 81 jaar, van wie de curatele onlangs werd verlengd tot eind 2014.


Vrijwillige teruggave van roofkunst levert hem bovendien een imago op dat nog goed van pas kan komen in de strafzaak die hem mogelijk wacht wegens belastingontduiking. Het kan zijn dat Gurlitt schuldiger is dan hij doet voorkomen. In zijn appartement in München heeft justitie een boek gevonden (titel: Engeland. Hoogtepunten erotische literatuur van beroemde auteurs) waarin de pagina's 171 tot en met 520 zijn bewerkt om een geheime bergplaats te creëren. Justitie vermoedt dat deze ondeugende pil is gebruikt om geld over de grens te smokkelen. Ook is er een krant uit 1974 aangetroffen waarin, gezien de vouwen, meermaals biljetten zijn vervoerd. In Zwitserland blijkt Gurlitt twee rekeningen te hebben waarop in totaal 1 miljoen euro staat.


Restitutie verhoogt de kansen op de opheffing van het justitiebeslag op de collectie die hem zo dierbaar is. Zijn team wacht ook nog een andere grote klus: in Gurlitts oude huis in Salzburg - hij verhuisde in 2011 naar een van de twee appartementen die zijn moeder vijftig jaar eerder in München had gekocht - bleek veel meer kunst te liggen dan aanvankelijk bekend was gemaakt.


Op 11 februari had het verdedigingsteam gemeld dat er ruim zestig werken waren aangetroffen waarvan de 'materiële waarde hoger in te schatten' is dan de 1.400 stuks die justitie in München had geconfisqueerd (het blijken er nu 1.280 te zijn). Toen een schoonmaakploeg twee weken later door het verlaten huis ging, werden achter 'omvangrijke en onbruikbare voorwerpen' (lees: rotzooi) opnieuw kunstwerken gevonden, niet zelden beschimmeld. De onverwachte vondst, die donderdag bekend werd gemaakt, is nog een bewijs dat Cornelius Gurlitt zijn zaken niet op orde had.


De deelcollectie Salzburg telt nu 238 kunstwerken. Of er ook foute kunst bij zit, moet nog worden uitgezocht door de experts die het verdedigingsteam zelf wil inschakelen. Binnen overzienbare tijd zullen de resultaten worden gepresenteerd, aldus Edel, 'zodat eventuele eisers zich direct bij ons kunnen melden'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden