Keepin' it real, onze gids deze week

Bij Michael Moore leerde Louis Theroux het vak van documentairemaker. De belangrijkste les? Laat alles zo echt mogelijk zien.Tientallen spraakmakende docu's later verklaart hij zijn bewondering voor Johannes Vermeer, Primo Levi en rapper Rakim.

Beeld Els Zweerink

De Britse televisiemaker Louis Theroux (45) mikt hoog met zijn nieuwe documentaire My Scientology Movie. Behalve dat het de eerste film is van zijn hand die in de de bioscoop verschijnt (volgens hem de meest ambitieuze en ultieme manier van documentaires maken) en hij van harte hoopt een klassieker te hebben afgeleverd, een film die je over 10 of 20 jaar nog steeds kunt bekijken, of misschien over 100 jaar nóg wel, had Theroux het doel zichzelf als tv-maker op de proef te stellen. 'Ik maak al erg lang tv-documentaires, met veel plezier, maar het was tijd voor een nieuw avontuur.'

Beeld Els Zweerink

Een van de manieren waarop Theroux dat doet, is door de getuigenissen van afvallige Scientologyleden te laten naspelen door acteurs. 'In alle Scientologyfilms komen ex-leden op dezelfde, voorspelbare manier aan het woord: ze worden geïnterviewd op camera, hun naam onder in beeld. Dat werkt voor mij niet. Ik moet iets meemaken met de mensen die ik spreek, ze moeten tot leven komen. Ik moet kunnen reageren in het moment, daar ben ik goed in.

In de scène waar ex-Scientology-lid Marty Rathbun aanwezig is bij de casting van een acteur die Scientology-leider David Miscavige moet gaan spelen, proberen we op een onconventionele manier de werkelijkheid te benaderen. De acteur grijpt mij bij de keel, wurgt me bijna. Dat is eng en grappig tegelijk, en het zet Marty op scherp. Het is alsof hij weer even terug is in die tijd en op die plek waar hij dat zelf meemaakte. Marty zat in eerdere documentaires over Scientology, maar ik heb het gevoel dat je hem nog niet eerder zo hebt gezien.'

CV

1970 Geboren op 20 mei in Singapore

1991 Afgestudeerd als historicus aan Magdalen College, Oxford

1992 Schrijvend journalist bij Spy Magazine

1994-1995 Correspondent bij TV Nation van Michael Moore

1998-2000 Weird Weekends (BBC)

2001 BAFTA Award voor beste presentator

2001-2002 When Louis Met... (BBC)

2002 BAFTA Award voor beste presentator

2003-2015 Documentaires voor de BBC

2015 My Scientology Movie

2005 Publicatie boek The Call of the Weird (Reizen door de subculturen van Amerika)

Theroux woont in Londen met zijn vrouw, televisieregisseur Nancy Strang, en hun drie zoons.

1. Documentaire: The Act of Killing (2012) door Joshua Oppenheimer

'Mijn grootste angst was dat het naspelen van scènes uit de Scientology-geschiedenis zou leiden tot flauwe toneelstukjes. Daarom was The Act of Killing een belangrijke film voor me. Regisseur Joshua Oppenheimer laat in deze film zijn hoofdpersonen, Indonesische bendeleden en paramilitairen, misdaden naspelen die zij in de jaren zestig begingen: het verhoren, martelen en doden van communisten. De film is omstreden, want de daders zijn duidelijk trots op wat ze hebben gedaan. Veel mensen vonden de film daarom immoreel. Persoonlijk vond ik het een enorm onthullende film en vond ik Oppenheimers werkwijze integer. Niet alleen brengt hij met zijn film de gruweldaden in Indonesië onder de aandacht van een groot publiek, maar tegelijkertijd stuurt hij zijn protagonisten, en vooral hoofdpersoon Anwar Congo, richting zelfreflectie en misschien zelfs een begin van een soort berouw.'

'Oppenheimer laat zijn hoofdpersonen, Indonesische bendeleden en paramilitairen, misdaden naspelen die zij in de jaren zestig begingen.'

2. Documentaire: Hoop Dreams (1994) door Steve James

'Dit is een documentaire over twee jonge, talentvolle basketballers in Chicago die opgroeien in chaotische, arme gezinnen. De film volgt ze van hun 12de tot hun 17de, als ik het me goed herinner. Ik weet nog dat ik de film in New York zag, in 1996 of 1997. Ik had toen net mijn eerste tv-serie gemaakt. En hoewel ik wel een idee had dat mijn eigen werk in potentie best goed kon worden, kwam ik naar buiten met een vaag verdrietig gevoel dat het nooit zo goed zou kunnen zijn als Hoop Dreams. Ik vond die film zo epic en met zoveel liefde voor de personages gemaakt, en ik zat zelf maar een beetje lollig te doen op televisie. De film voelt als een roman, je wordt echt deelgenoot van de levens van de personages. Wat ik bij documentaires belangrijk vind, is dat je als kijker het gevoel krijgt dat de werkelijkheid wordt benaderd. Documentaires die prijzen winnen, zitten bijna nooit dicht op de actualiteit. Man on wire, When we were Kings, Searching for Sugarman: allemaal films die gaan over gebeurtenissen in het verleden, die zijn opgebouwd uit interviews en archiefmateriaal. Ik wil daar niet neerbuigend over doen, maar een film als Hoop Dreams is helemaal slice of life, je duikt in het leven van die jongens en de scènes ontwikkelen zich op camera. Dat geeft zo'n intieme kijk en zoveel diepgang.'

3. Speelfilm: Festen (1998) door Thomas Vinterberg

'Festen gaat over een familiereünie, waar een zoon de 60ste verjaardag zijn vader, een voorname pater familias, aangrijpt om hem tijdens een speech te beschuldigen van seksueel misbruik. De film heeft iets rauws, een soort echtheid, die ik mooi vind. Ik was in die tijd erg opgetogen over de ideeën van Dogma en de bijbehorende regels die regisseur Lars von Trier met zijn bevriende filmmakers had opgesteld. Je zou het ook een truc kunnen noemen, maar hun idee om in een tijd van computers en nabewerking een film juist helemaal terug te brengen naar puur wat er op het scherm gebeurt, was voor mij een openbaring.

'Mijn eerste baan was bij de Amerikaanse documentairemaker Michael Moore, en wij hadden ook regeltjes. Dat was niet in de orde van grootte als Dogma natuurlijk, maar toch: als wij ergens arriveerden om een personage voor het eerst te ontmoeten, moesten we dat meteen filmen. Als we bij een huis aanbelden, moesten we dat met draaiende camera doen. Veel tv-makers gaan eerst naar binnen, stellen zich voor en bellen dan opnieuw aan, om begrijpelijke redenen. Maar Michael Moore wilde dat absoluut niet hebben. Het ging hem om authenticiteit, als je als maker zegt: dit is echt, maak het dan ook zo echt als mogelijk.'

'De film heeft iets rauws, een soort echtheid, die ik mooi vind.'

4. Literatuur: de korte verhalen van William Trevor

'Ik had het geluk dat ik opgroeide in een literair gezin (Therouxs vader is de Amerikaanse schrijver Paul Theroux, red.), waar altijd boeken rondslingerden. Ik werd niet gepusht, maar ik kon overal in bladeren. Misschien raadde mijn broer het werk van Trevor wel aan. Ik was een jaar of 15 toen ik zijn verhalen ging lezen, en eigenlijk was ik nog te jong, want zijn thema's zijn erg volwassen. Een verhaal dat me is bijgebleven heet Acces to the Children. Het gaat over een gescheiden vader die alleen op zondag zijn kinderen mag zien. De rest van de tijd zwerft hij rond, hij drinkt te veel. Ik herinner me een enorme hoeveelheid droefenis, maar ook proefde ik een subtiele vorm van humor, die moeilijk is te omschrijven. Trevor beschrijft het leven als een opeenstapeling van mislukkingen, dat gaf mij een heel nieuwe kijk op het leven. Het gaf me het gevoel dat mislukking, of een vaag komische vorm van vernedering, oké is. Dat was bevrijdend, voor mij, op mijn 15de. Ik weet niet of Trevor me echt heeft beïnvloed, maar mijn werk raakt nog altijd aan verdriet en humor. Het zijn tegengestelde emoties, soms zelfs tegenstrijdig, maar ze zijn absoluut met elkaar vervlochten.'

5. Literatuur: Is dit een mens (1947) door Primo Levi

'Dit boek las ik toen ik een jaar of 19 was. Mensen hebben het vaak over de schoonheid van lijden, maar wat ik leerde van Is dit een mens, is dat lijden niet verheft. Auschwitz was vernederend en afgrijselijk, en niet alleen vanwege wat de kampbeulen en militairen de gevangenen aandeden, maar ook om wat er gebeurde met de gevangenen zelf, zij veranderen net zo goed in roofdieren. Primo Levi heeft een inmens rijk en rauw idee van de psychologie van misbruik en onderdrukking en dat kan hij ook nog eens op een heel emotieloze manier vertellen. Zo hebben verhalen het meeste effect, voor mij, als ze zonder opsmuk of retorische trucs worden verteld. En hij schreef dit boek al in 1947, is dat niet ongelooflijk?

'Sommige onderwerpen die ik behandel in mijn documentaires vragen een haast pijnlijke hoeveelheid intellectuele en emotionele eerlijkheid. Als je het hebt over neo-nazi's of pedofilie, of over dood in ziekenhuizen, moet je soms een emotionele complexiteit omarmen waarmee het maar moeilijk dealen is. De verleiding kan groot zijn het onderwerp te versimpelen, om het zwart-wit te maken, zodat je niet hoeft te worstelen met de grijze gebieden. Wat Primo Levi kon, was de afgrijselijkste en grootste misdaad in de moderne geschiedenis, de Holocaust, van binnenuit zo beschrijven, dat hij recht doet aan de complexiteit ervan. Hij heeft de morele autoriteit om dat te doen, hij is een geniaal schrijver en hij heeft het zelf meegemaakt.

'Ik ga voor mijn werk naar plekken die ongemakkelijk zijn, ik begeef me tussen mensen die zich soms op een vreselijke manier gedragen. Natuurlijk heb ik een moreel besef, ik ben journalist, geen therapeut. Maar ik probeer mijn ongeloof of veroordeling soms uit te stellen, zodat ik uit kan vinden wat ik van die mensen vind terwijl ik hun wereld beleef.'

6. Schilderkunst: De Astronoom (1668) van Johannes Vermeer

'Ik hou van tekenen en schilderen, ik heb er eindexamen in gedaan. Nu doe ik het vooral met mijn kinderen. Ik maak collages, teken poezen, dinosaurussen en monsters. Mijn keuze voor Johannes Vermeer zou misschien onterecht een nogal conservatieve smaak verraden. Maar er is een soort toverachtige intimiteit die me treft in zijn schilderijen. Het zijn bijna altijd interieurs, met een lichtbron, een raam bijvoorbeeld, waardoor een mysterieus lichtspel ontstaat met heel subtiele kleuren. En tegelijkertijd zit er een soort alledaagsheid in zijn schilderijen, je stapt eigenlijk bij die persoon in de kamer.

'Ik hoop dat over 500 jaar iemand mijn documentaires ziet en ook het gevoel heeft: zo leefden ze 500 jaar geleden, zo wás het. Het is trouwens zeer waarschijnlijk dat Vermeer een camera obscura gebruikte voor zijn schilderijen, waardoor zijn werk zo'n fotografische kwaliteit kon hebben. Je zou kunnen beargumenteren dat die wetenschap het mysterie een beetje verpest. En dat doet het voor mij ook wel een teeny-tiny bit. Waarom kon hij wat niemand van zijn collega's kon? Ah, hij had een machientje!' (lacht voor het eerst hardop).

'Een soort toverachtige intimiteit.' Hier: De Astronoom (1668).

7. Televisie: The Larry Sanders Show (1992-1998)

'Na de universiteit ging ik in New York wonen, in 1993, en ik wilde in de televisiewereld gaan werken als schrijver van komedieseries. In die tijd keek ik The Larry Sanders Show. Het was een komedie op HBO waarin fictie en werkelijkheid door elkaar liepen. Acteur Gary Shandling, hij is net overleden, speelde een onzekere, ijdele en ook wat laffe talkshow-host. Acteurs speelden zichzelf en waren te gast in zijn praatprogramma. Wat ik er mooi aan vond, en dat hangt weer samen met wat ik vertelde over de verhalen van William Trevor: het was grappig, maar er ook zat een soort droefheid en wanhoop onder de afleveringen. Van wie is ook alweer dat citaat: Most people lead lives of quiet desperation? In elk aflevering komt er een moment dat het niet meer alleen grappig is, maar ook beklemmend of verdrietig. Ik hou erg van dit soort 'real life'-humor. Er zit geen lachband onder deze serie, het is in een documentaire-achtige stijl gefilmd. Een serie als The Office had niet kunnen bestaan zonder Larry Sanders.'

8. Muziek: Eric B and Rakim (1987 - 1992)

'Hiphop begon als feestmuziek, vanaf 1979 ongeveer, met Sugar Hill Gang en Rappers Delight. Maar in het midden van de jaren tachtig, ik was een jaar of 17, begonnen vooral New Yorkse mc's te rappen over ingewikkelder onderwerpen en werden het ritme, de verbal flow en de rijmschema's subtieler en complexer.

'Wie hierin voorop ging, was Rakim. Hij werd beschouwd als de meeste begenadigde tekstschrijver in de rapgeschiedenis. Toen ik zijn eerste single hoorde, Paid in Full, met die ongelooflijk makkelijke verbal fluency van hem... Ik had nog nooit zoiets gehoord. Het was ook politiek, impliciet ging het over kiesrecht, over de getto's, over criminaliteit en mannelijkheid. En dat werd geuit op een manier die helemaal nieuw was. Ik dacht nooit écht dat ik zelf een mc kon worden, maar ik fantaseerde er wel over. Ze waren mijn helden: Rakim, Schoolly D., Big Daddy Kane. Ik geloof niet dat ik iemand werkelijk heb weten te overtuigen dat ik bij die wereld hoorde, ik vrees dat mijn bril me verraadde. Maar ik ging naar clubs en had een paar moves; ik kon die truc waarbij je door je eigen been heen springt. Dat lukt me nu niet meer, mijn knieën kunnen het niet meer aan. Maar hiphop is nog steeds mijn favoriete dansmuziek. Op house kan ik niet dansen.'

'Ik had nog nooit zoiets gehoord. Het was ook politiek, ging over kiesrecht, de getto's.' Beeld Michael Ochs Archives / Getty

9. Plek op aarde: Cape Cod, Scorton Creek

'Een van mijn favoriete plekken is Cape Cod, een schiereiland bij Massachusetts. Mijn vader heeft daar een huis. Het is nogal een betoverende plek, Cape Cod in de zomer. Het is er prachtig, met zijn kwelders die ontstaan door het veranderende tij, en kilometers lange zandstranden met duinen. Er is een plek, een klein stukje lopen vanaf mijn vaders huis, waar je van een brug in een riviertje kunt springen, in Scorton Creek. Je kunt alleen bij hoog water springen, bij eb breek je je benen. Maar als het vloed is, kun je je met het getij mee de rivier laten afdrijven. Doordat je je over moet geven aan de beweging van het water, door de stilte van de omgeving, de schoonheid van de kwelders, het gevoel van gewichtloosheid en de zon op je huid is dat zo vredig en ontspannen. Het is bijna meditatief.'

Louis Theroux's My Scientology Movie draait sinds donderdag in de bioscoop.

'Er is een plek waar je van een brug in een riviertje kunt springen, in Scorton Creek. Als het vloed is, kun je je met het getij mee de rivier laten afdrijven.'
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.