Kaukasisch kruitvat

Het gijzelingsdrama in Noord-Ossetioort een waarschuwing te zijn voor de wereld, menen deskundigen...

'Het is hoog tijd dat we ons zorgen gaan maken over de Kaukasus. Er ligt genoeg conflictstof voor een oorlog die de Balkanoorlog in gruwelijkheid zal overtreffen.'

De 75-jarige Timirboelat Koesov staat al uren voor zijn huis met een jachtgeweer in de hand.

Hij bewaakt zijn erf. Koesov woont in Beslan, Noord-Ossetiop honderd meter afstand van school Nr. 1 waar vorige week ongeveer 370 gegijzelde kinderen, leraren en ouders om het leven kwamen. Zijn oudste kleinzoon Asamas overleefde de massamoord. 'Volgend jaar wordt hij 18 jaar', zegt Koesov. 'Ik was van plan hem een auto cadeau te geven, maar nu denk ik dat ik een kalasjnikov voor hem koop.'

De machtige Kaukasische bergketen, de natuurlijke scheidslijn tussen de Russische Federatie en de republieken ArmeniAzerbeidzjan en Georgiwordt bewoond door ontelbare volkjes, elk met een eigen taal, een eigen krijgshaftig verleden en vaak met eeuwenoude wrokgevoelens. De naar schatting dertig terroristen die op 1 september de school in Beslan binnen vielen en 1200 gijzelaars in de gymzaal gevangen hielden, hebben hun doelwit met zorg geselecteerd. Noord-Ossetias de rustigste republiek in de Noord-Kaukasus. Sinds vorige week is het gebied veranderd in een etnisch kruitvat. De inwoners van Beslan, in meerderheid orthodoxe Osseti, weigeren de versie van Moskou te accepteren dat hun kinderen zijn gedood door een groep internationale terroristen, onder wie volgens verschillende offici verklaringen Arabieren, Libanezen, Russen, Kazachen, een Afrikaan en zelfs een Osseti Uit gesprekken in de straten van het rouwende Beslan blijkt dat de inwoners de schuld geven aan de Tsjetsjenen, maar vooral aan de Ingoesjeten.

'Natuurlijk voelen wij nu haat', zegt de 42-jarige Vova Dimarov, nadat hij net bloemen heeft neergelegd in de uitgebrande gymzaal. 'Het komt door de Ingoesjeten. Die willen alle niet-moslims vermoorden. Het draait allemaal om religie en territorium. Dat doet het al eeuwen.'

De Ingoesjeten uit Beslan zijn bang, velen zijn de stad ontvlucht. Zij vrezen dat de Osseti na veertig dagen, als de orthodoxe rouwperiode voorbij is, wraak zullen nemen. 'Wij zijn een vreedzaam volk', zei Soslam, een Ossetische chauffeur in Beslan, 'maar wat zijn wij voor mannen als we onze vrouwen en kinderen niet verdedigen? Net als iedereen heb ik thuis een kalasjnikov. Als er oorlog komt, dan doe ik mee.'

De Osseti zijn het enige volk in de Noord-Kaukasus dat zich in 1774 vrijwillig aansloot bij het Russische tsarenrijk. Ze zijn in meerderheid orthodox en altijd pro-Russisch geweest. 'De Osseti zijn meer geciviliseerd, niet opgedeeld in clans, minder onderdrukt en dwarsgezeten', aldus Kaukasus-kenner en journalist Nabi Abdoelajev, zelf afkomstig uit 'het minder geciviliseerde Dagestan'. De Ingoesjeten en de Tsjetsjenen zijn nauw aan elkaar verwante, islamitische bergvolkeren met een sterk gelijkende taal. Beide volkeren zijn eeuwenlang onderdrukt door de Russen.

Hoewel de achterdocht al eeuwen oud is de Ingoesjeten zien de Osseti als indringers omdat ze pas zevenhonderd jaar in de Noord-Kaukasus wonen stammen de huidige spanningen vooral uit de jaren '40 van de vorige eeuw. Sovjetleider Josef Stalin (zelf een halve Osseti deporteerde in 1944 alle Ingoesjeten en Tsjetsjenen naar Centraal-AziZe werden beschuldigd van collaboratie met de Duitsers. Maar de deportatie was vooral bedoeld om het verzet van deze volkeren eens en voor altijd te breken.

De Ingoesjeten en de Tsjetsjenen hadden aanvankelijk de bolsjewieken, de verdrijvers van de tsaar, met open armen verwelkomd. Maar ze weigerden hun op familiebanden gebaseerde landbouw op te geven en verzetten zich fel tegen de collectivisatie. Gewapende rebellen vielen vanuit de bergen de gehate kolchozen binnen.

Honderdduizenden Ingoesjeten en Tsjetsjenen stierven in ballingschap. Eind jaren vijftig mochten de overlevenden terug naar de Kaukasus. Die terugkeer verliep moeizaam. Inmiddels woonden er Osseti en Russen in hun huizen.

In 1992, toen Tsjetsjeense leiders de onafhankelijkheid hadden uitgeroepen, brak er een kort maar hevig conflict uit tussen de Ingoesjeten en de Osseti. Ingoesjetische strijders eisten de Prigorodni-regio op, een gebied dat van oudsher bij Ingoesjetioort maar door Stalin aan Noord-Ossetias toegekend. Er vielen zeshonderd doden, 35 duizend Ingoesjeten werden uit Noord-Ossetierjaagd. Inmiddels is er sprake van een wankele vrede. Dankzij internationale steun zijn enkele duizenden Ingoesjeten weer naar de regio teruggekeerd.

'Het is hoog tijd dat we ons zorgen gaan maken over de Noord-Kaukasus', meent Thomas de Waal, regiospecialist voor het Institute for War and Peace reporting in Londen. De Waal waarschuwt voor de opkomende spanningen in deze regio, die wordt overheerst door armoede, werkeloosheid, corruptie en onderdrukking door Moskou. 'Ingoesjetin ook de republiek Kabardino-Balkariijn een vruchtbare voedingsbodem voor de radicale islam. Steeds meer jonge mannen laten zich daar rekruteren.'

Zeker na het gijzelingsdrama in Beslan is de situatie tussen Ingoesjetin Noord-Ossetieer gespannen, aldus De Waal in een telefoongesprek. 'Vooral omdat de regionale presidenten door de crisis aan autoriteit hebben ingeboet. Niemand wil oorlog, maar lokaal geweld is een re gevaar.'

President Aleksander Dzasochov van Noord-Ossetin president Moerat Zjazikov van Ingoesjetiijn beiden voormalige FSB-officieren aangesteld door het Kremlin. Een meerderheid van de bevolking wantrouwt hen. Wantrouwen is nu omgeslagen in woede omdat beide mannen weigerden om als bemiddelaar naar Beslan te komen, terwijl de gijzelnemers daar specifiek om hadden gevraagd. Hen wordt lafheid verweten, iets wat zeker in de Kaukasus geen aanbeveling is.

Dat Ingoesjetin de jaren '90 niet, net als Tsjetsjeniin chaos en anarchie verviel, is vooral te danken aan de toenmalige president Roeslan Aoesjev. Die wist als Vervolg op pagina 14

Een oorlog zal niet snel eindigen Vervolg van pagina 13 geen ander de vrede te bewaren door vakkundig te manoeuvreren tussen Moskou en de rebellen.

Voor president Poetin was Aoesjev echter te eigenwijs. Hij bleef bijvoorbeeld openlijk contact onderhouden met de Tsjetsjeense rebellenleider Aslan Maschadov. Hij paste niet binnen Poetins nieuwe, autoritaire beleid van verticale macht. Veel Kaukasus-kenners menen dat Poetin een fatale vergissing begaan heeft door de gerespecteerde Aoesjev aan de kant te schuiven.

Diens opvolger Zjazikov ontbeert gezag en autoriteit. Sinds zijn aantreden is het bergafwaarts gegaan met IngoesjetiOp 22 juni vielen honderden gemaskerde strijders onder wie veel Ingoesjeten tegelijkertijd een groot aantal overheidsgebouwen in Ingoesjetian. Daarbij vielen 98 doden. Ook het wapendepot in de hoofdstad Nazran werd toen geplunderd. Net als 'Beslan' is deze actie een bewijs dat de terroristen proberen de hele regio te destabiliseren.

Journalist Abdoelajev is minder pessimistisch dan De Waal. Hij verwacht dat het Kremlin de regionale spanningen wel in de hand zal kunnen houden. 'Poetin heeft al sinds het begin van de gijzeling benadrukt dat iedereen die etnische haat aanmoedigt als een medeverantwoordelijke voor het drama zal worden berecht. Daarnaast is het aftreden van de Noord-Ossetische regering een stap in de goede richting. De bevolking moet het gevoel krijgen dat de autoriteiten hun verantwoordelijkheid nemen voor het drama.'

Na de gijzeling in het Moskouse theater werden de Tsjetsjenen als schuldigen aangewezen. Het tegendeel is nu het geval. Poetin zet alles op alles op alles om het internationale karakter van de terroristen in Beslan te benadrukken.

De toenemende invloed van Al Qa'ida in Kaukasus, waar president Poetin zo de nadruk op legt, is volgens regiokenners inderdaad een probleem. Al Qa'ida financiert de Tsjetsjeense separatisten, traint rekruten en levert mankracht. De Tsjetsjenen maken gebruik van die steun, zonder dat ze de idealen van Al Qa'ida hebben omarmd. Hun terreur richt zich niet tegen het Westen, maar alleen tegen de Russen. Ook vochten er in Irak en Afghanistan voor zover bekend is geen Tsjetsjenen mee. 'De Tsjetsjenen hoeven de grens niet over om te vechten', meent Abdoelajev.

In eigen land probeert Poetin de etnische spanningen te verminderen, maar over de landsgrens wakkert hij ze aan. Noord-Ossetirenst aan het Georgische conflictgebied Zuid-OssetiDe grens tussen Noord en Zuid-Ossetis eveneens bedacht door Stalin, meester in de verdeel-en-heers-politiek.

De machthebbers in Zuid-Ossetitrijden voor een verenigd Ossetin aansluiting bij Rusland. Rusland wakkert dit verlangen aan door de Zuid-Osseti Russische paspoorten en pensioenen te geven. De nieuwe president van GeorgiMichail Saakasjvili, heeft echter bij zijn aantreden laten weten dat hij alles op alles zal zetten om Zuid-Ossetieer volledig in Georgie integreren. Afgelopen zomer leidde dat tot spanningen en bloedvergieten.

De tragedie in Beslan zal een oplossing voor dit territoriale conflict zeker niet dichterbij brengen, meent prof. George Choetsisjvili van het Internationaal Centrum voor Conflict en Onderhandeling in Tbilisi. 'Soms kan een tragedie leiden tot verzoening, maar helaas lijkt het tegendeel het geval. Wij hebben aangeboden om artsen en medische hulp naar Beslan te sturen, maar dat hebben de Russen geweigerd. En twee Georgische journalisten hebben vijf dagen lang zonder aanklacht in de gevangenis gezeten. Ik vrees dat Rusland in een volgende stap de Georgi ervan gaat beschuldigen dat wij de terroristen hebben aangemoedigd.'

De president van Zuid-OssetiEduard Kokoiti, liet tijdens en na de gijzeling veelvuldig zijn gezicht zien in Beslan. Hij gaf daar Saakasjvili al de schuld voor het drama, 'want Georgis een broedplaats voor Tsjetsjeense terroristen'. De etnoloog Sergej Artijoenov van de Russische Academie van Wetenschappen acht het gevaar zeer groot dat de tragedie in Beslan zal leiden tot etnische conflicten op de Kaukasus. 'Het is extreem belangrijk dat de autoriteiten nu alle mogelijke maatregelen nemen. Want als een oorlog uitbreekt, dan eindigt die niet snel. Het resultaat kan zijn dat de hele Kaukasus destabiliseert in een oorlog die de Balkanoorlog in gruwelijkheid overtreft. Geloof me, er zijn genoeg oude wonden die zo weer kunnen gaan zweren. Etnische conflicten hebben de afgelopen drieduizend jaar vaker wel dan niet gewoed op de Kaukasus.'

Hij geeft kort aan hoe gevoelig de relaties tussen de vele volkeren op de Kaukasus zijn. 'Een oorlog die begint tussen de Osseti en de Ingoesjeten, kan zo overslaan naar Dagestan en wonden openhalen tussen de Avaren, de Koemyken en de Akin-Tsjetsjenen. Daarna slaat in Kabardino-Balkarie vlam in de pan tussen de Kabardi en de Balkaren. Vervolgens kunnen de Zuid-Osseti en de Abchazen niet achter blijven tegen de Georgi.'

De Russische autoriteiten zien dit gevaar ook. Sinds Beslan zijn de grenzen tussen de republieken hermetisch gesloten.

'Een verstandige beslissing', meent Artijoenov, 'maar nog lang niet afdoende. Een kernpunt in het beleid van president Poetin is het omvormen van de federale machtsstructuren naar een gecentraliseerd totalitair systeem. Dat werkt niet in de Kaukasus, waar conflicten van oudsher door ouderen-raden werden opgelost. De Kaukasus zou het best gebaat zijn bij het Zwitserse model: een decentraal kantonsysteem, met grote mate van autonomie voor de regio's.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden