Katalysator van de nazi-terreur

Historicus Robbert Gerwarth laat in zijn studie over SS-kopstuk Reinhard Heydrich een fundamentele vraag onbeantwoord.

Het was ongetwijfeld één van de noodlottigste sollicitaties uit de geschiedenis. Op 14 juni 1931 kwam de uit de marine ontslagen verbindingsofficier Reinhard Heydrich op gesprek bij Heinrich Himmler. De Reichsführer van de nog onbeduidende SS was bezig een eigen inlichtingendienst op te zetten. Dankzij zijn minieme kennis opgedaan uit misdaad- en spionageromans werd hij aangenomen.

De ambitieuze Heydrich, die politiek als iets vulgairs beschouwde, had gesolliciteerd op aandringen van zijn nazistische verloofde. Terwijl Heydrich de nazi-bijbel Mein Kampf niet gelezen had en zich spottend uitliet over Hitler ('Boheemse korporaal'), bekeerde hij zich razendsnel tot de extreemste variant van de nazi-ideologie: Himmlers SS-doctrine.

Zijn biograaf Robbert Gerwarth, directeur van het Centre for War Studies en hoogleraar geschiedenis in Dublin, betoogt dat Heydrich zichzelf tot modelnazi omvormde om zijn superieur te imponeren en bepaalde onvolkomenheden te compenseren: de onware geruchten over zijn Joodse afkomst en zijn late bekering tot het nazisme. Gerwarths verklaring laat een kernvraag onbeantwoord: wanneer vond zijn werkelijke bekering tot het nationaal-socialisme plaats?

Uit diverse bronnen blijkt onomstotelijk dat Heydrich - spoedig de tweede man binnen het steeds machtiger wordende SS-imperium - zich ontwikkelde tot een nazi-radicaal pur sang. Drie uur voor de invasie van Polen schreef hij aan zijn vrouw: 'Voed onze kinderen op in het krachtige geloof in de Führer, ze moeten strikt vasthouden aan de eeuwige wetten van de SS'. Tijdens de oorlog in Rusland bepleitte Heydrich eens de voorrang van ideologische doeleinden (lees: het uitroeien Joden en burgers) boven militaire operaties.

Zijn ideologisch fanatisme werd hem fataal. Als waarnemend Reichsprotektor van Bohemen en Moravië (het voormalige Tsjechië) reed Heydrich meestal in een open Mercedes-cabriolet door Praag. Hij meende dat zichtbare veiligheidsmaatregelen het prestige van het Duitse Herrenvolk zou schaden en poseerde daarom als onaantastbare arische Übermensch. Na een aanslag stierf Heydrich uiteindelijk op 27 mei 1942 aan zijn zware verwondingen.

De door Gerwarth gekozen titel Hitlers beul, zoals Thomans Mann Heydrich betitelde, doet zijn historische betekenis cynisch genoeg tekort. Heydrich was nauw betrokken bij alle fundamentele beslissingen die leidden tot de moord op miljoenen Joden en Slavische 'Untermenschen'. Hij was geen slaafse uitvoerder van de bevelen van Hitler en Himmler, maar initiatiefnemer, medeontwerper en onvermoeibare aanjager van het grootste genocidale programma uit de geschiedenis.

Heydrichs optreden moet worden begrepen binnen het door Hitler-biograaf Kershaw zo treffend beschreven radicaliseringsmechanisme van het Derde Rijk: 'Dem Fürhrer entgegen arbeiten' ('De Fürhrer tegemoet werken'). Concurrerende nazi-functionarissen kwamen met steeds radicalere voorstellen om Hitler te behagen. Ook hierin toonde Heydrich zich overijverig. Op verschillende momenten was Hitler nog niet bereid in te stemmen met zijn genocidale voorstellen.

Als hoofd van het beruchte Reichssicherheitshauptambt van de SS zette Heydrich zijn 400 stafleden ('politieke soldaten') niet alleen in op hoge bestuursfuncties. De meesten waren ook persoonlijk betrokken bij de grootschalige moordpartijen op communisten, partizanen, Joden en andere raciaal ongewenste burgers. Door Heydrichs voortdurende aanmoediging van persoonlijke initiatieven escaleerden deze massamoorden snel. De populaire stereotypen van bureaucratische schrijftafelmoordenaars en kruiperige ondergeschikten die zich kritiekloos schikten naar de bevelen van hun superieuren blijken dan ook achterhaald.

Gerwarth beschrijft nauwkeurig Heydrichs rol als katalysator binnen de nazi-terreur en put daarbij uit een indrukwekkende hoeveelheid bronnen. In vergelijking tot Peter Longerichs voortreffelijke biografie van Himmler (2008) stelt zijn boek toch enigszins teleur. Een nieuwe visie op Heydrich en een echte verklaring van diens ideologische bekering en fanatisme ontbreken.

Robbert Gerwarth: Hitlers beul - Leven en dood van Reinhard Heydrich 1904-1942.

Balans, 451 pagina's; € 24,95.

ISBN: 978 94 600 3384 1.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden