Kaskraker

We kennen acteur Ton Kas voornamelijk als het Amsterdamse typetje met een plat accent. Dat hij ook andere rollen kan spelen, bewijzen de twee films waarin hij nu te zien is.

Zonder trainingspak, Lee Towersbril, gouden ketting en sigaret is Ton Kas (53) bijna onherkenbaar. Alleen het Amsterdamse accent en zijn uitgestreken gezicht verraden de rollen waarvoor de acteur vaak wordt gecast. Of hij nu een cynische Jordanees ('t Schaep in Mokum, 2013), een volkse beroepskankeraar (Vox Populi, 2008) of een schietgrage penoze-crimineel (Plan C,2012) moet spelen, het typetje Amsterdamse proleet zit Ton Kas als gegoten.


Maar Kas kan meer dan alleen een grote bek opentrekken op het witte doek. In twee tragikomische speelfilms die deze en volgende week in bioscooppremière gaan, Matterhorn en De ontmaagding van Eva van End, zien we de acteur in twee a-typische rollen. In Matterhorn (Diederik Ebbinge) speelt hij de eenzame, religieuze weduwnaar Fred die voor een hulpbehoevende vreemdeling gaat zorgen (René van 't Hof). In de Ontmaagding van Eva van End (Michiel ten Horn) speelt Kas de tragische huisvader Evert die in een frikandellenfabriek werkt en zich laat domineren door zijn vrouw.


Had je er genoeg van een louche randfiguur te spelen?

'Ik ben er niet klaar mee, helemaal niet, maar ben die rollen de laatste jaren wel iets meer gaan doseren. Ik moet een beetje oppassen dat ik niet een soort Swiebertje word.'


Zo ver is het nog niet?

'Ik hoop het niet. Mensen hebben het idee dat ik al heel lang rondloop. Maar ik had nog nooit een dragende rol gekregen. Fred in Matterhorn is mijn eerste.'


Vond je het moeilijk in de rol van een godvrezende weduwnaar te stappen?

'Diederik durft tijd te nemen op de set. Het verbaast me dat het nog kan in de Nederlandse filmpraktijk: de tijd nemen. Diederik dacht: ik heb Kas niet voor niets genomen, we laten de camera gewoon doordraaien. Dat werkt voor mij. En we waren evengoed iedere dag op tijd klaar.


'Het is geen klacht, want tijd is geld, maar ik maak het wel mee dat ik op de eerste draaidag alle moeilijke scènes krijg. Vier dagen erna loop ik nog wat rond te lummelen. Daar kan niemand verder iets aan doen, want er zijn schema's, locaties en allerlei acteurs waarmee rekening moet worden gehouden. Misschien kijk ik selectief, maar ik hoor meer acteurs hierover klagen.'


Kreeg je in De ontmaagding van Eva van End ook die ruimte?

'Diederik werkt wat dat betreft wel anders dan Michiel (Ten Horn, regisseur De ontmaagding van Eva van End, red.). Michiel had een goede visie, maar die was niet altijd de mijne. Hij had een goed verhaal, maar ik vond het moeilijk om me de rol goed eigen te maken. Dat komt ook doordat in Michiels film veel meer plots en verhaallijnen door elkaar lopen dan in Matterhorn.'


Denk je dat mensen het moeilijk vinden om het typetje van de getapte jongen te vergeten als ze naar je kijken in Matterhorn of De ontmaagding van Eva van End?

'Nee. Mensen herkennen mij vaak niet. Tijdens een viewing van Matterhorn had iemand van de VPRO na een half uur geroepen: 'Hé, verrek, dat is Kas. Dat vind ik een grappig effect.'


Heb je nog iets aan je Amsterdamse tongval moeten doen?

'Het hindert het acteren altijd wel een beetje in het begin. Ik moet dan bewust op mijn accent letten. En ik zeg altijd tegen de regie: let er even op dat ik niet aan het einde van de zin ineens Amsterdams ga praten.


Na een dag is dat meestal wel weg.'


Wat voor rol speel je het liefst?

'Het liefst speel ik alles door elkaar. Dat maakt het in ieder geval wel zo interessant. Het is raar om te zeggen natuurlijk, maar ik kan denk ik het meeste wel. De ene rol zal meer tijd vergen dan de andere. Een bankdirecteur, een kakkineuze man uit Het Gooi, dat ligt een beetje ver van mij af. Ik kan het vergeten dat ik dat zomaar uit mij mouw schud. Daar gaan weken overheen.'


Als er maar tijd is.

'Juist. Voor mij is het belangrijk dat ik het over het personage kan hebben. Wat is het voor iemand? Wat willen we met de film uitdrukken? Welke stijl? Ik wil het liefst alles hebben besproken voordat ik ermee aan slag ga.'


De rol van Amsterdamse proleet schudt Kas wel zo uit zijn mouw. 'Het is gemakzucht eigenlijk. Ik hoef er helemaal niets voor te doen. Er zit veel humor in die rollen. En ik hou van de straatvorm.'


Kas is geboren in Amsterdam Oud-West, vlak bij het Vondelpark, en verhuisde later naar Nieuw-West, toen een wijk in opbouw. 'Dat was het beloofde land. Ik heb heel mijn jeugd de heipalen gehoord daar.'


Al vanaf de kleuterschool was Kas aan het entertainen, maar de ambitie acteur te worden, had hij niet. Als hij door de leraren uit de klas werd gehaald, was zijn eerste gedachte altijd: wat heb ik nu weer gedaan? 'Maar dan moest ik alleen iets voordragen metouderejaars.'


Waarom liggen die Amsterdamse typetjes je zo goed?

'Dat vind ik moeilijk te zeggen. Ik ben natuurlijk wel zo'n jongetje uit Amsterdam-West dat altijd op straat zwierf. Maar ik was niet de allerergste die er rondliep. Dat waren mijn vriendjes vaak wel. Die flikten dingen. Ik deed mee.'


Wat flikten jullie dan?

'Wij gingen bijvoorbeeld voor de lol inbreken zonder iets te jatten. Ik herinner me dat we een keer, ik denk dat ik 12 was, een kantoorgebouw binnen gingen. We vonden sinterklaas- en zwartepietkleren. Het was mei en wij renden als sinterklaas en zwarte piet door een kantoorgebouw. Uiteindelijk ging het alarm af en verlieten we via de achterkant het pand, om vervolgens aan de voorzijde, in die pakken, heel schijnheilig aan de smeris uit te leggen hoe ze het pand in konden komen. Daar hadden we grote lol om.'


Na de middelbare school en vijftig baantjes in een jaar dacht Kas: ik moet iets gaan doen, want dit gaat fout. Ik moet mezelf sociaal zien te krijgen. Zijn beste vriend ging naar de kleinkunstacademie, wat hem op het idee bracht naar de toneelschool te gaan.


Na de toneelschool richtte hij in 1984 samen met Willem de Wolf het gezelschap Kas & De Wolf op. Ze maakten voorstellingen die 'antitheater' waren, waarin ze hun eigen discipline op de hak namen. Met veel humor werden grote meningen over de stand van het theater over het publiek uitgestort. Vaak deden ze alsof ze geen zin hadden en in de laatste voorstelling, Stand in, maakten ze zichzelf overbodig door stand-ins op hun plek te zetten. Hun punt: iedereen kan tegenwoordig toch acteren?


De subsidiegever, het toenmalige ministerie van Cultuur, kon het trucje niet waarderen en zette de subsidie stop. Kas: 'Willem en ik waren stiekem serieus met kunst bezig. We vonden dat we geen vrijblijvende dingen konden maken. Ik vond dat Stand in een goede mix van conceptuele kunst en theater was. Maar de enige reactie van het ministerie was: als jullie geen zin hebben, dan hebben wij geen geld.'


Ze vonden jullie lui?

'Ja, dat was min of meer het argument. Maar ze snapten de betekenis niet. En als zelfs de experts bij zo'n ministerie het niet snappen, dan kap ik er ook mee. Zak lekker in de modder. Het was er kennelijk de tijd niet voor.'


Na twintig jaar gingen Kas en De Wolf in 2004 uit elkaar. Kas had toen zijn eerste filmrol er al op zitten. In LEK (2000) speelde hij een drugsbaas die van karaoke houdt. Rollen in Vet Hard (2005), 't Schaep met de 5 pooten (2006) en Plan C (2012) volgden. Stuk voor stuk rollen met het karakter en het soort humor die Kas goed liggen. In 2008 kreeg hij een Gouden Kalf voor Beste Mannelijke Bijrol in de film Vox Populi (2008).


Naast zijn filmwerk zoekt Kas ook het theater weer op. Hij schrijft op dit moment zijn eerste solovoorstelling. Alle principes gaan overboord en het opportunisme wordt gevierd. Voor inspiratie pakte Kas het moppenrepertoire erbij en reeg de grappen aan elkaar tot een autobiografie. Exen, auto's, psychiaters: de grootste clichés moeten samen gaan komen in een melige chaos. De Eerste - Klootviool heet het. Met als subtitel: Puur jatwerk.


Het roer moest om na Kas & De Wolf?

'Het is wat mij betreft óf iets proberen te zeggen óf pertinent niets. Dat laatste heb ik nog nooit echt geprobeerd en het aardige aan helemaal niets zeggen is dat je daar ook weer iets mee zegt. Om het hele wereldrepertoire aan moppen tot je autobiografie samen te ballen, vind ik persoonlijk al van enige zelfspot getuigen. En zonder zelfspot geen humor. Ik ben nou eenmaal eerder geneigd het leven als een opeenstapeling van blunders te ervaren, dan als een aaneenschakeling van hoogtepunten. Dus dat komt goed uit.'


Jatten deed je toch niet?

'Jatwerk vind ik een passend understatement voor theater, omdat in mijn beleving iedereen daar jat. Met name in de divisie die 'zelf maken' hoog in het vaandel heeft staan, krijgen ze spontane dyslexie bij het lezen van het woord 'auteursrecht'. Maar omgekeerd moet je geen punt komma achterover proberen te drukken als je leven je lief is. Het is dus mijn particuliere lol om rond te bazuinen dat ik het hele zwikkie bij elkaar heb gejat.'


Het is dus een voorstelling met een geschiedenis?

'Niemand hoeft het er allemaal in te zien. Er zijn mensen die zich mij herinneren als iemand die er ooit vrij hoge principes op na hield en straks zullen denken: wat zit-ie nou te doen? Het zou mooi zijn als er op verschillende manieren naar gekeken wordt, maar waar het primair om gaat is dat je lacht tot je in je broek pist.'


Credit: Recensie van Matterhorn staat op pagina V8. De film draait vanaf vandaag in de bioscoop en wordt op 30/3 uitgezonden als telefilm op Ned 2. De ontmaagdingvan Eva van End is vanaf 14/2 te zien. Solovoorstelling De Eerste - Klootviool, 14/3 t/m 16/3 in De Kleine Komedie, Amsterdam.


Extra: CV Ton Kas

Tot 1976 Verschillende middelbare scholen


Tot 1984 Toneelschool Amsterdam


1984-2004 Gezelschap Kas & De Wolf


2000 Eerste televisierol in serie Hertenkamp


2000 Eerste filmrol in LEK


2004 Stand in van Kas & De Wolf


2008 Gouden Kalf voor zijn rol in Vox Populi


2009 Ontvangt 'PTa trofee voor dwarse denkers'


2013 Hoofdrol in Matterhorn


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden