Karma & Fatwa

Eerdere pogingen het werk van Salman Rushdie te verfilmen strandden op de fatwa. Dit keer slaagde Iran er nog in de opnamen van Midnight's Children te vertragen, maar de film is een feit. De schrijver tekende zelf voor het script.

'Ian McEwan hoeft slechts te niezen en ze verfilmen het', grapte Salman Rushdie (65) ooit over de met hem bevriende Britse schrijver en generatiegenoot. Voor zichzelf had hij die luxe al lang opgegeven. Wie een van de romans van Rushdie wil verfilmen - 8 van de 9 zijn nog vrij - dient rekening te houden met complicaties. Allereerst is het zaak de opnamen zo veel mogelijk geheim te houden. Zo werd Winds of Change de werktitel van de verfilming van Midnight's Children, Rushdie's literaire doorbraak uit 1981.


En alhoewel het magisch realistische epos zich zowel in India als in Pakistan afspeelt, kon daar niet worden gefilmd. Te gevaarlijk, vanwege de protesten van gelovigen. Dus werd uitgeweken naar Sri Lanka. Ook niet zonder risico: eind jaren negentig torpedeerde de moslimgemeenschap aldaar een geplande BBC-verfilming van Midnight's Children door druk uit te oefenen op de overheid. Maar nu zou het wel goed komen. 'De president van Sri Lanka had persoonlijk toegezegd dat alles in orde was', zegt Rushdie, als hij over de telefoon terugblikt op de verfilming.


Zo stond de Indiaas-Canadese regisseur Deepa Metha met haar 150 crewleden, duizend figuranten, een mand cobra's en wat olifanten, klaar voor een nieuwe draaidag van Winds of Change. En bleek de verstrekte filmvergunning van de ene op de andere dag ingetrokken, want de met Sri Lanka bevriende natie Iran had geklaagd. 'Ik begrijp dat nog steeds niet helemaal', zegt Rushdie. 'Midnight's Children is een roman waar de Iraniërs nooit ook maar enige interesse voor hebben getoond, maar nu ontboden ze de ambassadeur van Sri Lanka. Iemand ging uit zijn dak. Op welk niveau? Dat hoor je nooit.'


Gedurende twee à drie dagen stond de productie stil, waarbij de kosten opliepen tot 100.000 dollar per dag. 'We overwogen juridische stappen en zochten al naar alternatieve landen om in te filmen.' Tot de producenten eindelijk de president van Sri Lanka te pakken kregen, die terstond ingreep. 'Nonsens, zei hij. Jullie mogen gewoon filmen. Daarmee was het klaar.' Rushdie, die zelf het script schreef en de vertelstem onder de film insprak, kon de set niet bezoeken. 'Ik heb wel geskypet met de regisseur. Verder was het ook niet noodzakelijk om erbij te zijn. Buiten dat: ik was druk met het schrijven van mijn memoires Joseph Anton (het vorig jaar verschenen verslag van zijn leven onder de fatwa, die in 1989 werd opgelegd door ayatollah Khomeini, red).'


Was het bij de eerdere pogingen om Midnight's Children te verfilmen altijd de fatwa die dwars lag?

'In essentie wel, en dat was teleurstellend. Maar als ik zou geloven in iets als karma, dan zou ik zeggen dat het karma was dat die eerdere pogingen niet van de grond kwamen. Ik ben blij dat het juist deze versie is geworden.'


Waarmee u een analogie maakt tussen karma en fatwa.

'Ha, maar niet letterlijk. Een is een metafoor, de ander een feit.'


Regisseur Deepa Mehta was aanvankelijk van plan om Rushdie's roman Shalimar the Clown (2005) te verfilmen, maar vernam tijdens een oriënterend diner met de schrijver dat de rechten van Midnight's Children ook vrij waren. Rushdie bood ze direct aan, voor een symbolisch bedrag van 1 dollar. Mehta was bekend met de eventuele risico's: de set van haar op het Indiase platteland gesitueerde vrouwenportret Water (2005, Oscar-nominatie) werd al eens bestormd door een woedende menigte, waarna de opnamen moesten worden verplaatst naar Sri Lanka. Rushdie: 'Ik ging er niet vanuit dat ik het script zou schrijven, daar Deepa zelf een ervaren scenarist is, maar ze overtuigde me ervan dat het iets interessants kon opleveren.'


De schrijver stelde voor zichzelf een syllabus samen met analyses van de volgens hem meest geslaagde literatuurverfilmingen, waaronder The Age of Innocence van Martin Scorsese, en ging aan de slag.


U schreef Midnight's Children ruim dertig jaar geleden. Kon u zich nog verplaatsen in de persoon die u toen was?

'Had ik het recent geschreven, dan zou het een grote fout zijn om het script zelf te schrijven. Zo'n bewerking vraagt toch een zekere afstand. Soms voelde ik me bij het herlezen trots op die jongere ik, soms ervoer ik dat een lang schrijverschap je ideeën over het schrijven verandert. Ik denk dat de film uiteindelijk een andere toon heeft dan de roman, die wat wilder en gekker is.'


De film is ook minder komisch.

'Ja, ik denk dat je daar gelijk in hebt. De focus ligt meer op de emoties, wat niet ongebruikelijk is bij film.'


U heeft wel eens gezegd dat films van even grote invloed waren op uw schrijverschap als boeken.

'Ik heb als verteller veel geleerd van de filmers uit jaren zestig en zeventig, van Akira Kurosawa tot Ingmar Bergman. De cinema van die tijd kun je niet met de huidige vergelijken, denk ik. Al zijn er ook nu nog steeds geweldige filmmakers. Als ik er een noem die me van pas kwam bij het schrijven van mijn eerste filmscript: Quentin Tarantino. De scène waar ik het meest mee worstelde was die waarin Salim (het hoofdpersonage) gemarteld wordt. Tot ik aan Reservoir Dogs dacht, en het liedje Stuck in the Middle with you. Tarantino koppelt extreem geweld aan iets donkerkomisch - dat werkt. Zodra ik de verhoorders in plaats van gemeen juist hoffelijk maakte, en netjes alsjeblieft en dankjewel liet zeggen terwijl ze Salim in elkaar sloegen, werd de scène enger.'


Verwacht u dat er nu snel meer films gemaakt zullen worden van uw boeken?

'Er is nog niets getekend, maar ik denk dat de verfilming van mijn memoires de volgende is. Een Britse productiemaatschappij is geïnteresseerd.'


Dat moet goed voelen. Lange tijd was er enkel de film die men in Pakistan over u maakte, waarin een naar u vernoemd personage een keten van casino's en disco's opent om Pakistan te verwoesten, en wordt opgejaagd door guerrillastrijders.

'Een erg nare film, en ook nog schokkend slecht gemaakt. Zonder een spoor na te laten gezonken, gelukkig.'


U ben gewend romans te schrijven, waarin u alles bepaalt. In de filmwereld heeft u veel minder zeggenschap.

'Als ik betrokken ben lijkt het me heel moeilijk om geen final cut te hebben, om het script niet goed te keuren en om geen invloed te hebben op de casting. Dat is ook de reden dat we bij voorbaat niet met een Hollywoodstudio in zee zijn gegaan.


'In mijn diepste wezen ben ik toch iemand die alleen in een kamer wil zitten, om alles zelf te doen. Het is dan ook met enig genot dat ik nu terugkeer naar mijn gewone baan: het schrijven van een nieuwe roman. Ik zal altijd eerst romancier blijven, al het andere komt daarna.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden