InterviewKarel van Oosterom

Karel van Oosterom, ambassadeur bij de VN: ‘We moeten dansen met wie we op de dansvloer treffen’

De VS trekken zich steeds meer terug op zichzelf. Nu weer gaat de hand op de knip voor de WHO. Hoe bedrijf je dan diplomatie?

Karel van Oosterom is de Nederlandse permanente vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties.Beeld Marcel Wogram

Een waarlijk wereldwijde crisis: de Verenigde Naties lijken ervoor gemaakt om de coronapandemie het hoofd te bieden. Maar hoe gemeenschappelijk de vijand ook is, van een gemeenschappelijk front is geen sprake. Landen sluiten hun grenzen, landen geven elkaar de schuld, ieder land zoekt zijn eigen oplossing en de Wereldgezondheidsorganisatie van de VN, de WHO, een partij die boven de partijen wil staan, is inmiddels zelf tot zondebok gemaakt.

Is er nog iets van de internationale gemeenschap over?

Karel van Oosterom, de Nederlandse ambassadeur (permanente vertegenwoordiger, alias PV) bij de Verenigde Naties in New York, ziet in de worsteling de patronen terugkomen die hij de afgelopen jaren heeft gezien. Sinds zijn aantreden in 2013 en met name tijdens het Nederlandse jaar in de VN-Veiligheidsraad, dat hij beschreef in het vorige week verschenen boek Met een oranje das, zag hij van dichtbij hoe de Verenigde Staten zich meer terugtrokken uit VN-organisaties en hoe Rusland en China zich meer lieten gelden – vaak als spelbreker, met hun veto’s in de Veiligheidsraad, het uitvoerende comité van de VN, waar zij met de VS, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk een vaste plek hebben en tien andere landen wisselend meebeslissen.

Nu, door het coronavirus, komt daar nog het heel praktische probleem bij dat de diplomaten in New York allemaal opgesloten zitten in hun eigen huis. ‘Je mist het persoonlijke contact’, zegt Van Oosterom. ‘Het is alsof je van 3D naar 2D gaat. Je mist een dimensie. Juist nu het ingewikkeld wordt.’

Deze week schortte de Amerikaanse president Donald Trump de betalingen aan de WHO op. Is dat een nieuwe klap voor het multilateralisme van de VN?

‘Zoals het kabinet eerder deze week heeft aangegeven: dit is niet het moment om betalingen te stoppen en een onderzoek te starten naar de WHO. Nu is het zaak de crisis gezamenlijk aan te pakken.’

Zijn de VS met hun isolationisme een soort spelbreker geworden?

‘Er is nog steeds veel politieke gelijkgezindheid en samenwerking tussen Europese landen en de VS. De verschillen met Rusland en China zijn veel groter. Maar vanuit Nederland kijken we natuurlijk heel snel naar de dingen waar we het niet over eens zijn.’

Is er dan niets veranderd met de komst van Trump?

‘Het grote verschil is dat er onderwerpen bijgekomen zijn waarover we het niet eens zijn. Iran, het Klimaatakkoord, het terugtreden van de Amerikanen uit de Mensenrechtenraad, het stoppen van financiering voor de organisatie voor gezinsplanning. Maar in de diplomatie moeten we dansen met de partner die we op de dansvloer aantreffen.’

Is deze partner geen muurbloempje aan het worden?

‘Wat ik tegen de Amerikanen zeg: hoe meer afstand jullie nemen van de VN, hoe meer ruimte er komt voor de Chinezen. Die zijn veel assertiever geworden. De Chinezen hanteren een waardenstelsel dat concurreert met het onze. Dat kwam ik dagelijks tegen in de Veiligheidsraad.’

Analisten denken dat China ook bij de WHO het vacuüm zal vullen dat de Amerikanen achterlaten.

‘En dan zeggen wij tegen de Amerikanen: is dit wat jullie willen?’

Wat blijft er over van de VN nu iedereen in lockdown zit?

‘Secretaris-generaal António Guterres heeft vijf actielijnen uitgezet. Eén: de strijd met covid-19, die wordt aangevoerd door de WHO. Twee: een wereldwijd staakt-het-vuren. Drie: de hulp voor 60- tot 70 miljoen mensen in vluchtelingenkampen. Vier: een economisch pakket voor arme landen. En vijf: de vraag hoe we hier sterker uit kunnen komen, terug naar de Ontwikkelingsagenda 2030. Daar zijn de VN heel hard mee bezig, en Nederland heeft 100 miljoen toegezegd aan dat programma.’

Maar een staakt-het-vuren is het probleem: er is geen resolutie daarover, omdat de VS wilden dat het coronavirus expliciet het Wuhanvirus zou worden genoemd. 

‘Het staakt-het-vuren wordt min of meer nageleefd in Jemen en Zuid-Soedan, maar wat ontbreekt is een algemene resolutie van de Veiligheidsraad om dat ook op andere plekken af te dwingen, omdat de permanente leden het niet eens konden worden. Daar werken we nu hard aan, met onze Europese partners die nu in de Veiligheidsraad zitten.

‘En wat blijft er van de VN over in deze crisis? De hele organisatie, alle stemmingen, resoluties zijn gebaseerd op dat we met z’n allen bij elkaar komen. Dat kan niet meer. Na drie weken is er eindelijk een nieuwe procedure voor in de plaats gekomen. Je wilt niet weten hoe dat gaat, maar het komt erop neer dat er na drie dagen een rechtsgeldig besluit kan worden genomen. De volgende stap moet worden dat de vergaderingen weer openbaar worden. De Russen en Chinezen vinden dit wel mooi zo, achter de schermen, maar straks worden de bijeenkomsten van de Veiligheidsraad gestreamd. Nou ja, dat soort dingen. Het is als voetballen op een nat strand. Het vergt meer energie, maar je kunt nog steeds scoren.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden