Karel Appel

'Donald Kuspit, een Amerikaanse criticus, heeft geschreven dat ik voor een expressionist eigenlijk te lang leef', zegt Karel Appel schuldbewust in Het Parool....

Deze week verscheen een biografie van Appel, geschreven door Cathérine van Houts. In alle besprekingen, artikelen en interviews naar aanleiding van deze publicatie speelde de kunstkritiek een grote rol. De biografe citeerde de critici, de recensenten van de biografie citeerden de critici, interviewers citeerden de critici en de schilder citeerde de critici. Karel Appel, zoveel werd duidelijk, is geen man maar een onderwerp. Een schepping van degenen die hem bestuderen. Het oordeel over de biografie was dan ook eensluidend: Appel had zich er zelf niet mee mogen bemoeien.

Er bestaat een raadselachtige verhouding tussen kunst en kunstkritiek. Zonder kunst geen kunstwereld, geen kunsttheorie, geen kunstkritiek. Maar andersom kan kunst niet bestaan zonder de selectie, de interpretatie en de waardering van de kunstbeschouwers. Als ik een filosoof was, zou ik het een 'hermeneutische cirkel' noemen: de kunst vormt de kritiek en de kritiek geeft vorm aan de kunst.

Sommige critici en kunstredacties raken door deze nauwe verstrengeling wel eens het zicht op de kunstenaar en zijn werk kwijt. In plaats van het kunstwerk wordt dan de kunstwereld zelf onderwerp van beschouwing.

Zo kan het gebeuren dat het literaire seizoen dit jaar niet wordt geopend met grote artikelen over literatuur maar met opgewonden berichten over ruzies en fusies in de uitgeverswereld. En zo kan het gebeuren dat Karel Appel met werk en al verdwijnt achter het oordeel van critici uit het verleden.

Vooral Menno Schenke in het Algemeen Dagblad is hevig geïnteresseerd in allerhande losse meningen over Appel: 'Hoeveel mensen in het land van Rembrandt en Vincent van Gogh hebben Karel Appel hartgrondig gehaat?' vraagt hij gretig. Heel wat, denkt hij zelf. Nederlanders zeiden in de jaren vijftig: 'wat jij anrotzooit, kan mijn kind ook'. Bovendien, zo meldt Schenke met smaak, noemde een criticus Appel eind jaren '40 een 'proletariër in hart en nieren'. Het is sindsdien nooit meer goedgekomen tussen Nederland en Appel, zegt Schenke. Het valt te vrezen dat het na deze bijdrage van Schenke ook nooit meer goed zal komen.

De nauwe verstrengeling tussen kunst en kritiek leidt er echter niet alleen toe dat kunstbeschouwers het zicht op de kunst kwijt raken. Cathérine van Houts, schrijven de recensenten, is door haar obsessie met Karel Appel en zijn kunst juist het zicht op de kritiek kwijtgeraakt. De biografie is daardoor een hagiografie geworden, vinden Ed Korlaar (NRC Handelsblad) en Francoise Lederboer (GPD-bladen). Een goede biografie vraagt om kritische afstand tussen de kunstenaar en de biograaf, en in de biografie van Van Houts wordt die afstand node gemist.

'De geautoriseerde, maar onvoltooid gebleven biografie van Karel Appel heeft veel weg van een dik pak memoires', schrijft Lucette ter Borg in de Volkskrant. 'Empatisch vermogen kan de vorig jaar overleden schrijfster Cathérine van Houts niet worden ontzegd. Maar de medewerking van je onderwerp kan de blik vertroebelen en een keurslijf worden.' Omwille van de objectiviteit koos de biograaf van Robert Louis Stevenson het perspectief van Stevensons geplaagde en beminde ezel, schrijft Ter Borg, en precies dat ontbreekt aan de biografie van Van Houts: het perspectief van de ezel.

Misschien heeft Ter Borg hier de juiste oplossing aangedragen om greep te krijgen op de ingewikkelde relatie kunst en kunstbeschouwing, tussen kunstenaar en kritiek. Misschien moet de kunstbeschouwing de kunst inderdaad benaderen vanuit het standpunt van de ezel. Op voorwaarde dat de ezel dan wel over de kunst schrijft, en niet teveel over de andere ezels.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden