Karaoke-president

In de remake van 'The Manchurian Candidate' is een presidentskandidaat de buikspreekpop van het bedrijfsleven. Filmpresidenten van Amerika zijn de uitdrukking van een cynische kijk op het hoogste ambt....

Temidden van die volmaakt georkestreerde extase speelt de climax van The Manchurian Candidate, de door Jonathan Demme geregisseerde remake van de gelijknamige thriller van John Frankenheimer uit 1962. De sc maakt eens te meer duidelijk waarom de Amerikaanse filmindustrie zo veel films over presidenten aflevert. De glamour en het prestige van de machtigste man ter wereld blijven een onovertroffen vorm van showbusiness, de grandeur en dramatische presentaties die bij het ambt horen zijn een feest voor iedere regisseur. Maar naast de liefde voor monumentale gebaren en grootse retoriek geven de Hollywood-films over presidenten ook blijk van een andere obsessie: demystificatie, door een blik te werpen achter de fae.

Presidenten blijken zwaktes te hebben en perverse lusten, of zijn, zoals in het geval van Raymond Shaw in The Manchurian Candidate, een speelbal van machten achter de schermen. President is Shaw, gespeeld door Liev Schreiber, nog niet. Het congreslid, dat in de eerste Golfoorlog deel uitmaakte van een groep soldaten die werd ontvoerd en gehersenspoeld, wordt in de film genomineerd voor het vicepresidentschap. Eenmaal gekozen zal hij na een lang tevoren beraamde aanslag de leiding op het land op zich moeten nemen. Vanuit het perspectief van zijn superieur uit het leger, een rol van Denzel Washington, wordt het complot achter zijn nominatie geleidelijk onthuld.

In veel scs volgt de nieuwe versie van The Manchurian Candidate daarbij precies de voorganger. De namen van personages en sommige dialogen werden letterlijk overgenomen. Maar de kleine verschillen tussen de twee films zijn belangrijk en vertellen veel over de manier waarop de visie op politici in de tussenliggende jaren is veranderd. Uiteraard konden de Chinese en Russische communisten, die in het origineel aan de touwtjes trokken, niet blijven. Hun rol is overgenomen door een kapitalistisch monster: een grote multinational, de Manchurian Corporation, die de verborgen invloed op politici zuiver voor financieel gewin wil gebruiken. En waar in de oorspronkelijke versie alleen de moordenaar die de president moest neerschieten tot een marionet werd gemaakt, is nu ook de vice-president die het ambt na de aanslag moet overnemen voorzien van gelanteerde microchips. 'The first privately owned and operated president of the United States', zal hij worden.

Ook wanneer hij niet direct wordt beloed door de artsen die zijn brein infiltreerden, is Shaw eenvoudig te controleren. Als een product dat in de markt moet worden gezet, dringt zijn

dominante moeder, een geweldige Meryl Streep, hem op als running mate aan de presidentskandidaat van haar partij. Tijdens de lunch instrueert en manipuleert ze Raymond vervolgens tot hij al haar ideeaccepteert, en tegelijkertijd kraakt ze een ijsklontje tussen haar kiezen.

Schreibers zachtmoedige maar ook wat wereldvreemde houding plaatst hem in een lange traditie van presidenti anti-helden. Hoewel het presidentspersonage in het oude Hollywood altijd een plechtige en terughoudende rol had, duiken minder imposante leiders op sinds Peter Sellers zich in de vroege jaren zestig door bejaarde nazi's en dronken Russen liet intimideren in Dr. Strangelove. Het presidentschap van Bill Clinton liet het type pas echt naar voren komen. Clintons persoonlijkheid trok filmmakers aan tot het Witte Huis, zijn veelbesproken priveven inspireerde de verhaallijnen. Het gevoel voor drama waarmee hij, al vhij was gekozen, publiekelijk overspel opbiechtte, was een openbaring voor regisseurs. De ontmythologisering leverde een overdaad aan fictiefilms op, waarin de leider van de vrije wereld er meestal niet goed vanaf kwam.

De schandalen in het Witte Huis werden in 1998 nauwgezet geteerd in Primary Colors, met John Travolta als look-alike van Clinton, en geparodieerd in Wag the Dog, waarin spin doctors een oorlogssituatie simuleren om de publieke aandacht af te leiden van het slippertje dat hun baas met een minderjarige had.

Films die minder direct naar Clinton verwezen, haalden diens functie ook naar beneden. In de Grisham-verfilming The Pelican Brief uit 1994 probeert de president zijn schoothond kunstjes te leren, terwijl medewerkers en zakencontacten hun moordcomplotten uitvoeren. In Clear and Present Danger uit 1994 gaf de leider zelf de misdadige opdrachten. Wanneer in Murder at 1600 uit 1997 het lijk van een jonge vrouw wordt ontdekt in het Witte Huis, kan een slappe en besluiteloze leider geen orde op zaken stellen. Als de overspelige president in Absolute Power uit datzelfde jaar zijn minnares niet onder controle kan houden tijdens een vrijpartij stormt de secret service binnen om haar neer te schieten, wat leidt tot een complexe cover-up.

Seksuele uitspattingen en volleerde mediamanipulatie kenmerkten de filmpresidenten uit de Clinton-tijd. Het kan dus niet verwonderlijk worden genoemd dat Raymond Shaw, de willoze, op afstand bestuurde presidentskandidaat verschijnt in het tijdperk van George W. Bush. Want dat is het imago van Bush dat filmproducenten zal blijven aanspreken: een marionet in handen van de neoconservatieve lobby, een karaoke-president die slechts herhaalt wat hem door campagnestrategen wordt ingefluisterd, de buikspreekpop van vice-president Dick Cheney. 'Cheney maakt indruk in de 11-septembercommissie door een glas water te drinken terwijl Bush spreekt', kopte de satirische website The Onion. Wie de documentaire Fahrenheit 9/11 heeft gezien zal in het conglomeraat van investeerders, oud-politici en wapenhandelaars dat schuilgaat achter de complotten in The Manchurian Candidate bedrijven herkennen als de Carlyle Group en Halliburton, zakenrelaties van Bush en Cheney.

Maar hoewel de parallellen onmiskenbaar zijn, kan daaruit kan nog niet worden geconcludeerd dat Demme een rechtstreekse aanval op de Bush-regering maakte. De belangrijkste regel voor films over presidenten wil namelijk dat partijdigheid zoveel mogelijk moet worden vermeden, en de benamingen 'Republikein' en 'Democraat' taboe zijn.

The Manchurian Candidate houdt zich strikt aan die conventie. De film doet voortdurend suggesties over de politieke achtergrond van de kandidaat, maar geeft geen uitsluitsel. Aan de ene kant is de retoriek van Shaw gepireerd op de stoere-mannentaal van de Republikeinen, aan de andere kant probeert hij de verkiezingen te winnen door zijn stemmen te halen in de traditioneel Democratische kuststaten. Terwijl de overeenkomsten tussen de Manchurian Corporation en de grote bedrijven achter Bush en Cheney overduidelijk zijn, nam Streep volgens de geruchten juist Hillary Clinton tot voorbeeld voor haar rol van bitsige moeder en senator.

Zo'n vermenging van linkse en rechtse karakteristieken is essentieel voor het uiteindelijke effect dat de films over Amerikaanse politiek hebben. Het is natuurlijk een manier om te voorkomen dat filmmakers politieke vijanden maken, maar doordat de kritiek zich nooit richt op met name genoemde politici of specifieke partijen, ontstaat een veel algemenere teneur. Een alomvattend wantrouwen tegen alle politici; de indruk dat alle beleidsmakers gecorrumpeerd en verdorven zijn, en dat in Washington slechts schemerige samenzweringen zijn te vinden. Dit is een wereld, kortom, waarop een fatsoenlijk mens geen greep meer heeft.

Uiteindelijk dragen zelfs de paar producties die ween bewonderenswaardige leider tonen aan dat cynisme bij. De brave weduwnaar en vaderfiguur die in The American President uit 1997 een lieflijke romance met een lobbyiste beleefde, en de eetlustige goedzak die zijn regering redt in The Contender uit 2000, lijken slechts het product van kinderlijk escapisme. Het ouderwetse ideaalbeeld dat de films cren blijft overdreven en onecht, als een gedateerde wensdroom, een absurd contrast met president Clinton die in diezelfde periode door het stof moest gaan wegens zijn voze affaires. Zo mogelijk nog onhandiger waren de presidenti actieheld en superman in Air Force One en Independence Day, waarin de opperbevelhebber als piloot in een gevechtsvliegtuig stapt om buitenaardse wezens te bestrijden. Een absurde act, die overigens door de werkelijkheid werd ingehaald toen de in gevechtstenue gestoken Bush zich door een straaljager op een vliegdekschip liet afzetten.

De plotwending die in The Manchurian Candidate de volledige werking van de samenzwering van de kwaadaardige investeringsmaatschappij zichtbaar maakt, vindt plaats in een stemlokaal. De symboliek is duidelijk. De argwaan jegens politici en verkiezingen is in presidentenfilms compleet, en daarmee sluiten de producties goed aan bij van de politiek vervreemde kiezers en de niet-stemmers, die ook dinsdag hoogstwaarschijnlijk het grootste percentage van het Amerikaanse electoraat zullen vormen, met ruime voorsprong op de uiteindelijke winnaar. Hollywood-presidenten vertegenwoordigen in de eerste plaats een cynisch en wantrouwend publiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden