Kapitalisme heeft helemaal geen moraal

Het kapitalisme moet van buitenaf absoluut regels en beperkingen opgelegd krijgen, wil de wereld aan dit economisch systeem niet ten onder gaan, meent Bas Levering....

Wat een raar verhaal van Eurocommissaris Bolkestein onder de titel 'Kapitalisme heeft wel moraal' (Forum, 25 januari). In zijn aanval op de anti-globalisten, die de onrechtvaardigheden die het mondiale kapitalisme vandaag de dag voortbrengt aan de kaak stellen, grijpt hij terug op eeuwenoude ideeën die ten grondslag lagen aan het denken over de nationale staat. En daarin geeft hij zijn ongelijk zelf toe. Het kapitalisme heeft een aantal conventies nodig om de negatieve effecten van strijd van de markt te corrigeren. Het is onjuist te denken dat de optelsom van individuele eigenbelangen als vanzelf het goede voortbrengt. De onzichtbare hand, die Adam Smith in de kapitalistische economie aan het werk zag, is niet alleen onzichtbaar, ze bestaat niet. Kapitalisme heeft geen moraal.

Teruggaan op David Hume - Thomas Hobbes was relevanter geweest - laat zien hoe de politieke filosofen in die tijd over de inrichting van de samenleving dachten. Zij vroegen zich af wat er zou gebeuren als we een toevallig samenstel van op het eigen geluk gerichte individuen hun gang lieten gaan. Dan ontstaat een oorlog van allen tegen alleen, tenzij iedereen zich redelijk gedraagt. Maar als niemand te vertrouwen is, kan het individu die redelijkheid onmogelijk opbrengen. De moderne speltheorie, die in aansluiting op dit denken is ontwikkeld, laat zien dat eigenbelang niet automatisch redelijkheid genereert. Als het kapitalisme ethische gedragsvoorschriften nodig heeft om kortzichtig egoïsme in toom te houden, wat Bolkestein zegt, kun je niet zeggen dat het kapitalisme zelf een moraal heeft.

Het probleem van diens betoog is dat hij niet redeneert en argumenteert maar, met een beroep op grote namen, met veel aplomb poneert. Bolkestein noemt als de kern van de moraal van de markt in de eerste plaats 'belofte maakt schuld'. Daarmee laat hij juist zien dat kapitalisme niet zonder externe moraal kan. Als hij zegt dat de markt moreel kapitaal nodig heeft en op nastrevenswaardige eigenschappen van individuen als eerlijkheid, integriteit en wederkerigheid wijst, begrijp je ineens waarom Max Weber een verband ontdekte tussen de ontwikkeling van het kapitalisme en calvinisme. Het is wellicht hetzelfde op de toppen gedreven kapitalisme dat de afgelopen halve eeuw die waarden en normen onder druk heeft gezet waar mensen als Bolkestein zo naar terugverlangen.

Het hoeft volgens Bolkestein in de tweede plaats geen betoog dat de markteconomie slechts kan functioneren als het privé-eigendom wordt gerespecteerd. De bescherming van het privé-eigendom is uitgangspunt in het kapitalisme en stond centraal in het Second Treatise of Government van die ander invloedrijke Britse liberale denker John Locke. De redelijkheid van dat uitgangspunt hielp de afgelopen eeuwen diefstal niet de wereld uit en verklaart al helemaal niet waarom vooral het eigen personeel verantwoordelijk is voor winkeldiefstal.

In de derde plaats is er dan de zelfredzaamheid. Die wordt inderdaad door het kapitalisme bevorderd. Mensen moeten wel. Het is het stokoude discussiepunt dat de sociale verzorgingstaat mensen afhankelijk maakt. Dat is ook een reëel gevaar. Maar of het kapitalisme individuen verantwoordelijk maakt in de zin dat ze ook naar anderen omzien, moet sterk worden betwijfeld. Die kenmerken van de westerse cultuur zijn eerder ondanks dan dankzij het kapitalisme ontstaan. Participeren in de 24-uurs economie betekent dat je eigenlijk geen tijd voor elkaar hebt. De schaduwzijden van het kapitalisme moeten allemaal van buitenaf worden gecorrigeerd of gecompenseerd.

Bolkestein zegt in de vierde plaats dat iedereen het er over eens is dat zelfs het meest zelfredzame individu een ander nodig heeft. Maar is het nu echt zo dat de markt zelf niet alleen de waarde van het individu veronderstelt, maar ook die van instellingen als familie, school, en vereniging. Schaf de corrigerende en aanvullende overheidsondersteuning af en er zal weinig van over blijven.

Bolkesteins weerlegging van het anti-globalisme is eenzijdig en karikaturaal. Op wereldschaal veroorzaakt het kapitalisme veel meer onrecht dan hij wil toegeven. Francis Fukuyama heeft veertien jaar geleden met zijn afkondiging van het einde van de geschiedenis echt voor zijn beurt gesproken.

Dat het kapitalisme geen moraal genereert geeft Bolkestein eigenlijk zelf toe. Het is eigenlijk nog sterker. Het onversneden kapitalisme kan als economisch systeem zichzelf niet eens bedruipen. Ook daar is een externe autoriteit nodig om de uitwassen te beperken. Utopieën à la Marx mogen na 1989 definitief uit het zicht verdwenen zijn, zijn overtuiging dat het onversneden kapitalisme uitloopt op de heerschappij van één monopolist, die alle anderen uit de markt drukt als dat niet wettelijk wordt verhinderd, is uitgangspunt van Bolkesteins eigen Europees beleid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden