Kapitaalvlucht uit Afrika ongekend

Hoezo vloeit er veel geld uit het Westen naar Afrika? Het tegendeel is waar: er lekt meer geld weg dan dat er aan ontwikkelingshulp binnenkomt.

Minister Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking zegt het glashelder: het kan best wat minder met de ontwikkelingshulp. 'Het begrip ontwikkelingshulp zal uiteindelijk zelfs verdwijnen. In de toekomst zal het meer gaan om internationale samenwerking. Dit is een combinatie van handel, investeringen én hulp.'

Maar wat heeft die combinatie van handel, investeringen en hulp de ontwikkelingslanden gebracht? Het rapport dat Oxfam Novib dinsdag publiceerde over belastingvlucht via Nederland Belastingparadijs, nuanceert het beeld van Nederland als gulle gever. Per jaar lopen ontwikkelingslanden 460 miljard euro aan belastingopbrengsten mis omdat multinationals hun winsten weten weg te sluizen via Nederlandse brievenbusvennootschappen.

Daar staat dan de ontwikkelingshulp tegenover, en die bedraagt dit jaar 4,3 miljard. Maar het onderzoek van Oxfam Novib is beperkt. Het richt zich maar op twee trucs van belastingontwijking, terwijl de organisatie zelf al zegt dat er vijf zijn. Over de belangrijkste, het manipuleren van de import- en exportprijzen door multinationals, heeft Oxfam Novib geen enkele informatie weten te achterhalen.

Terwijl die cruciaal is. Maar liefst 60 procent van de wereldhandel verloopt binnen een onderneming. Bijvoorbeeld: Unilever in Kenia verkoopt thee aan Unilever in Nederland.

Kapitaalstromen

Onlangs publiceerden de Amerikaanse econoom James Boyce en zijn Burundese collega Léonce Ndikumana van de Universiteit Massachusetts een globaal onderzoek naar kapitaalstromen. Zij richtten zich op Afrika beneden de Sahara, ontwikkelingsgebied bij uitstek. Hun conclusie: er gaat geen geld naar Afrika, er stroomt juist veel geld uit.

Zij becijferden een aantal grote bekende kapitaalstromen: ontwikkelingshulp, schuldboekhouding, en directe investeringen. Maar de twee hebben er hun levenswerk van gemaakt om ook illegale kapitaalstromen in beeld te brengen.

In de veertig jaar tot en met 2010 kregen de 33 landen beneden de Sahara 659 miljard dollar (omgerekend naar dollars van 2010) aan ontwikkelingshulp. In diezelfde periode spoot het geld er aan de achterdeur echter ruimschoots weer uit: de kapitaalvlucht bedroeg 814 miljard dollar. Belastingvermijding was een belangrijke reden. De Nederlandse brievenbusvennootschappen speelden hier ongetwijfeld hun rol.

Mogelijkheden zijn er genoeg, want de Afrikaanse administraties zijn niet zo sterk. Dat bleek eind 2011, toen het IMF ontdekte dat er 32 miljard dollar weg was uit de schatkist van Angola, ongeveer een kwart van Angola's nationaal inkomen. Via 'quasi-fiscale operaties' van staatsoliemaatschappij Sonangol was dat geld verdwenen. Het kostte onderzoekers van het IMF maanden om het geld terug te vinden (althans: een beeld te krijgen waar het gebleven zou kunnen zijn), maar van vier miljard is nooit meer een spoor gevonden.

Een van de belangrijkste routes voor kapitaalvlucht is het manipuleren van de import- en exportprijzen. In het rapport van Oxfam Novib is deze stroom buiten beschouwing gebleven, omdat daarover niet genoeg informatie te vinden was. Maar volgens Boyce en Ndikumana is dit een cruciale stroom geld. Zij delfden hun gegevens op uit de handelsstatistieken.

In theorie zijn handelsstatistieken sluitend: alles wat door een land wordt geëxporteerd, moet door een ander land worden geïmporteerd. Over de hele wereld bekeken moeten import en export dus altijd gelijk zijn. Alleen als de schepen zinken, ontstaat er een verschil.

Boyce en Ndikumana ontdekten dat er kennelijk heel wat schepen zinken. Alleen al door de verschillen te inventariseren in de handelsstatistieken tussen Afrikaanse landen en westerse landen, ontdekten zij dat er minstens 385 miljard dollar uit Afrika wordt weggesluisd. De truc is simpel, vooral voor multinationals: je verkoopt bijvoorbeeld olie voor 10 miljoen dollar aan je eigen moedermaatschappij in een belastingparadijs, maar stuurt een rekening voor 8 miljoen. Van de totale wereldhandel is 60 procent handel binnen een concern, dus het risico op prijsmanipulatie is gigantisch.

Zuid-Afrika exporteert per saldo 58 miljard minder dan er elders in de wereld binnenkomt: het effect van met opzet te lage rekeningen schrijven. Daardoor daalt de winst van concerns in Zuid-Afrika dus met 58 miljard. Bij Nigeria is het verschil 38 miljard.

De kapitaalvlucht is niet alleen heel groot, maar neemt ook nog steeds toe, vooral deze eeuw. Van 1995 tot eind vorige eeuw ging het om 30,9 miljard, de eerste vijf jaar van deze eeuw was het al 151 miljard en in het laatste doorgemeten periode, van 2005 tot 2010, was het 202 miljard dollar.

Olielanden

Deze eeuw, waarin de olieprijzen enorm stegen, zijn het vooral de olie-exporterende landen waar het geld uit spuit. Van de 393 miljard die tussen 2000 en 2010 het continent uit vloeide, kwam 325 miljard uit olielanden.

De beide economen rekenen nog even verder met hun gegevens. Die 33 landen onder de Sahara hadden in 2010 een totale buitenlandse schuld van 189 miljard dollar. Voeg toe de 659 miljard dollar die als ontwikkelingshulp Afrika binnen kwam. Dat is nog altijd minder dan de totale kapitaalvlucht. Met andere woorden: als Afrika de kapitaalvlucht had weten te voorkomen, had het de ontwikkelingshulp niet nodig gehad en was het nu schuldenvrij geweest.

Als Ploumen Afrika's kapitaallekken weet te dichten, heeft ze groot gelijk.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden