Kanttekening

Een tatoeage is niet meer voorberhouden aan de marges van de samenleving. Ook de middenklasse en hoogopgeleiden hebben er inmiddels een. Waar

'Je eerste was een opwelling?', vraagt tatoeëerder Marc aan Tonko, wanneer hij zijn broekspijp opstroopt en een zwart vlak op zijn kuit laat zien. Tonko knikt en zegt met Overijsselse tongval: 'Ja, ik keek in een tattooboek en toen zag ik 'm staan en dacht: die wil ik.' Ooit was het een tribal - 'Ik heb niks met tribals, maar het was toen een beetje in' - maar daar kreeg hij al snel spijt van. Dus besloot hij de tekening om te laten bouwen tot 'iets Keltisch'. Het werd een zwarte vlek, die zo'n beetje zijn hele onderbeen bestrijkt. Of tatoeëerder Marc er nog iets mee kan, misschien de naam van Tonko's pasgeboren zoon eroverheen prikken?


Tonko, die op 6 februari te zien was in het RTL-programma Tattoo Stories, draagt een bril met dun montuur, heeft rossig haar en na alles wat hij zegt, lacht hij nerveus. In niets lijkt hij op de norse zeeman, bloeddorstige crimineel of stoere motorrijder waarmee tatoeages lange tijd werden geassocieerd. In 1888 beweerde grondlegger van de criminologie Cesare Lombroso nog dat tatoeages een indicatie van criminaliteit waren. Met Tonko's verschijning is die theorie van tafel.


Volgens een studie uit 2011 van het Nederlandse Tijdschrift voor Dermatologie heeft 31 procent van de Nederlanders tussen de 18 en 29 jaar een tatoeage. Dat dit aantal de afgelopen jaren alleen maar is toegenomen, ligt in de lijn der verwachting wanneer je kijkt naar de stijging in tattooshops in Nederland. In 2011 verstrekte de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit aan 1.407 piercers en tatoeëerders een vergunning, in 2012 waren dit er 1.555 en in 2013 zelfs 1.896. En dan zijn er ook nog de thuistatoeëerders: al voor 30 euro bestel je op eBay een doe-het-zelfset waarmee je elkaar in de eigen huiskamer kunt bekrassen. Hoe komt het dat een tatoeage niet langer iets is voor de marges van de samenleving, maar ook door de middenklasse en hoogopgeleiden is omarmd?


Volgens cultuurfilosoof René Boomkens is dit te verklaren doordat het lichaam een steeds belangrijkere rol is gaan spelen bij identiteitsvorming. Oudere generaties, veelal gelovig, zagen het lijf als Gods tempel. Elke vorm van lichaamsversiering was barbaars, je gestel diende zo veel mogelijk bedekt te blijven.


Nu is het een instrument geworden om jezelf uit te drukken, zegt Boomkens. In de jaren zestig kwam de ontzuiling en ging de sloophamer door de voornaamste hokjes. Niet alleen kon iedereen nu worden wat hij wilde, maar ook wie hij wilde. Met het verdwijnen van de indeling van weleer, verloor het publiek zijn houvast. Identiteit diende je zelf te creëren. Het resultaat was een wildgroei aan subculturen met de bijbehorende kleding. Daarnaast werd de tatoeage een manier om je te onderscheiden. Boomkens: 'Er is geen betere manier om het verschil tussen jou en je omgeving te illustreren: met tattoos schrijf je letterlijk je individuele verhaal in je vlees.'


Niet dat een tatoeage altijd een individueel verhaal vertelt. Sterker nog, de populariteit zegt juist veel over het collectief en de tijdgeest. In de relatief weinig geëngageerde jaren negentig wonnen bij jongeren de bekende 'tribals' terrein: versieringen die geen maatschappelijke betrokkenheid uitstraalden.


In de met tegencultuur doordrenkte jaren zestig waren vredestekens populaire lichaamsplaatjes. Deze symbolen verbonden de hoogopgeleide jongeren die zich hippies of provo's noemden. Tot de marges van de samenleving behoorden de exponenten van deze subculturen beslist niet. Ze werden eerder succesvolle advocaten dan ruwe zeelui.


'Lange tijd kon je jezelf met een tatoeage een bepaalde rock 'n' rollstatus toe-eigenen', zegt Henk Schiffmacher (61), grote vilten hoed, spijkertuinbroek en gouden voortanden, in zijn shop aan de Amsterdamse Van Woustraat. 'Dan liep je in Krabbekutveen met je armen volgetatoeëerd en mocht je ineens een veel grotere mond hebben in het café.' Die tijd ligt ver achter ons, oordeelt de tattoogoeroe. 'Tegenwoordig heb je veel dameskapperachtige shops waar je een plaatje mag uitkiezen.' Het Amerikaanse weekblad The Week meldde in 2012 zelfs dat er inmiddels meer vrouwen met een tatoeage rondlopen dan mannen.


Door televisieprogramma's als Miami Ink, LA Ink, Tattoo Stories en Ink Master heeft de populariteit van tatoeages een grotere vlucht genomen. Ook rijkelijk versierde rolmodellen als David Beckham, Lady Gaga, Arie Boomsma, Justin Bieber en Rihanna veroorzaken een toeloop naar de shops. 'Wanneer Rihanna een nieuwe gettotattoo heeft, staat er een rij tot aan de stoep met meisjes die dezelfde willen', zegt Schiffmacher. De huidtekening is een mode-item geworden, in de markt gezet door beroemdheden.


Het lijkt een contradictie: een tatoeage als mode-attribuut. Want waar die eerste wordt gekenmerkt door permanentie, is de kern van mode juist de tijdelijke aard. Maar ook tattoos krijgen een vluchtiger karakter, stelt socioloog Lieven Vandekerckhove, die aan de universiteit in Leuven onderzoek doet naar de sociale perceptie van tatoeages. 'Dankzij lasertechnieken is in ons collectief bewustzijn het besef gerijpt dat huidtekeningen verwijderbaar zijn. Het is afwachten tot je ze net zo gemakkelijk kunt verwijderen als lippenstift.' Hiermee wordt een tatoeage controleerbaar, waardoor de inktversiersels in de toekomst nog verder zullen normaliseren, verwacht hij.


Ook de tatoeagetechnieken zelf worden geavanceerder. Gedetailleerde tekeningen die dertig jaar geleden ondenkbaar waren, kun je nu bij de meeste shops in een middagje op je rug laten zetten. Steeds meer tatoeëerders hebben een achtergrond in de beeldende kunsten. Dat zorgt ervoor dat iets dat ooit vooral indrukwekkend (of afstotelijk) was, nu stilistisch verfijnd en daarmee artistiek verantwoord kan zijn. De jonge, grootstedelijke bovenlaag omarmt de esthetisch verantwoorde lichaamsdecoratie dan ook hartstochtelijk.


Daarmee verdwijnt het laatste taboe op de tattoo. Een velversiering kan inmiddels mooi of stoer zijn - of allebei.


Voor ieder wat wils dus. De gegoede burgerij prefereert gedetailleerde meesterwerken, of kleine tatoeages op plekken die eenvoudig te bedekken zijn - carrièreperspectieven mogen er natuurlijk niet onder leiden. Ankers, stadswapens, logo's van voetbalclubs en namen van geliefden zijn wat lager op de sociale ladder weer populair. Om over inktuitspattingen in nek en gezicht nog maar te zwijgen. Alleen de hipster speelt bewust met deze indeling. Het vaak geziene (al dan niet rood ingekleurde) hartje is er een schoolvoorbeeld van. Dat tatoeages ook ironisch worden ingezet, zegt veel over de groei in populariteit van het fenomeen.


Een ontwikkeling die niet iedereen tevreden stemt. 'Er is nu al geen ruk meer aan', zegt een tatoeëerder, die wegens 'wat zaakjes met de belasting' niet met zijn naam in de krant wil, in zijn shop aan het Amsterdamse Waterlooplein. Op zijn 13de liet de inmiddels 45-jarige rocker, half lang haar en een wijd Guns N' Rosesshirt, een tatoeage zetten. 'Toen was de tattoowereld nog lekker schimmig', zegt hij. 'We waren hoeren of aso's. Nu komen er van die ideale schoonzonen binnen die meteen een hele sleeve (een tatoeage die de hele arm bedekt) willen.'


De suggestie dat deze ideale schoonzonen wel goed zijn voor de inkomsten, wijst hij resoluut van de hand. 'Vroeger had je zeven tattooshops in Amsterdam, nu zijn het er tachtig. De taart is misschien groter geworden, de stukken des te kleiner.'


'De romantiek ligt op straat', vindt ook Schiffmacher. 'Maar', voegt hij eraan toe, 'ik mag eigenlijk niet zeuren. Mijn werk is overal op straat te zien en op de buis zie ik elke avond wel iemand met tattoos van mij rondlopen. Het wordt tijd dat de stichting Beeldrecht me geld gaat betalen.'


Modekenners & tatoeages


Cécile Narinx, hoofdredactrice van ELLE en Gert Jonkers, hoofdredacteur van Fantastic Man, moeten niets van tatoeages hebben. Jonkers: 'Hoe minder, hoe beter.' Arno Kantelberg, hoofdredacteur van Esquire: 'Ik voel slechts een fysieke afkeer voor die verzameling plakplaatjes. Niets zo onappetijtelijk als een hertengewei op de vlezige onderrug van een Nederlandse vrouw van middelbare leeftijd die zich lekker gek manifesteert op feesten en partijen.'


De Waaromvraag


Waarom nemen mensen tatoeages? Een aantal wetenschappers probeerde de laatste decennia een antwoord te vinden op die vraag. De respons van tattoodragers is onder te verdelen in zeven categorieën.


1 Ter decoratie. Je koopt geen nieuwe armband, maar laat twee zwaluwen zetten.


2 Het uitdragen van persoonlijke waarden, zoals het vredesteken.


3 Eerbetoon aan de favoriete band of voetbalclub.


4 De impuls. Komt voor bij enthousiaste drinkers.


5 Het kracht bijzetten van een (nieuwe) liefdesrelatie.


6 Het vastleggen van een moment - een kampioenschap van Feyenoord, de eerste zwarte president van Amerika.


7 Kracht en steun. Veelal na een ingrijpende gebeurtenis ingezet. Die groep die om deze redenen een tatoeage wil, neemt toe en creëert een ongewenste uitbreiding van het takenpakket van de tatoeëerder, aldus Henk Schiffmacher. 'Tegenwoordig moet je als een shrink naar ieders gezanik luisteren. Dan zit er hier weer eentje te pruttelen dat-ie een roosje wil omdat zijn moeder is overleden. Wat interesseert mij dat nou? Vroeger was het: 'You pick 'em and we stick 'em.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.